مقالات توفان الکترونیکی شماره ۲۴۴ نشریه الکترونیکی حزب کارایران
آبان ماه ۱۴۰۵
آدرس تارنمای حزب کارایران (توفان):
www.toufan.org
آدرس مرکزی ایمیل حزب کارایران(توفان)
toufan@toufan.org
آدرس کانال تلگرام توفان
***
دراین شماره مقالات زیر را می خوانید:
باز هم پیرامون خطر جنگ و تاکتیک ما در شرایط کنونی
بلوچستان؛ محرومیت تاریخی و خطر گشایش جبهه‌ای تازه در جنگ علیه ایران
چرا جوانان فرانسه بپاخاستند؟
بمناسبت درگذشت مهدی خانباباتهرانی
در جبهه نبرد طبقاتی
درددل یک کارگر آگاه
بحران اعتراضات و فقدان رهبری سیاسی طبقه‌ی کارگر
خیانت رهبران سوسیال‌دمکرات‌های فنلاند و سوئد به مردم
وقتی جهل، قبای علم می‌پوشد
چپِ واداده، بریده از کمونیسم و پادرکابِ امپریالیسم
ادبیات مارکسیستی به زبان ساده
گشت وگذاری درفیسبوک، پاسخ به یک پرسش
***
بازهم پیرامون خطر جنگ و تاکتیک ما در شرایط کنونی
حزب ما، حزب کار ایران (توفان)، که خطر عمده‌ی تجاوز به ایران و نابودی مردم کشورمان را احساس میکند و پیش‌تر وضعیت کنونی عراق، افغانستان، لیبی و سوریه را پیش‌بینی کرده بود، در این مرحله‌ی مبارزه بر این نظر است که باید «جبهه‌ی وسیع ضد جنگ تجاوزکارانه» در سراسر جهان تشکیل داد و با بسیج افکار عمومی مردم مترقی دنیا و حتی دول مستقل، مانع از آن شد که امپریالیسم و صهیونیسم به ایران حمله کنند و به تبهکاری وحشیانه متوسل شوند و ایران را نابود نمایند. این خواست عمومی مردم ایران نیز می‌باشد؛ ازاین‌رو، مردم ایران در جریان دو حمله‌ی تجاوزکارانه‌ی آمریکا و اسرائیل علیه کشورشان در یک سال اخیر، به حمایت از این خواست برخاستند و نفرت خویش را از بمباران ایران توسط آمریکا و اسرائیل نشان دادند. در این عرصه، حزب ما در میان اپوزیسیون ایران پیش‌قدم بود و توانست کمیته‌های متنوعی از مخالفان تجاوز و جنگ را در میان ایرانیان و خارجیان ایجاد کند.
در کنار این کمیته‌های ضد جنگ علیه ایران، که به‌عنوان یک عامل مهم بازدارنده در این جنگ روانی و تدارکاتی عمل می‌کنند، عمال امپریالیسم و صهیونیسم ایرانی نیز به میدان آمدند تا با محوریت سلطنت‌طلبان فاشیست و همراهی حزب اسرائیلی کمونیست کارگری و «فرقه‌ی مجاهدین رجوی»، «جبهه‌ی وسیع جهانی و رسانه‌ای برای تجاوز به ایران» را تشکیل دهند.
دو جنگ تجاوزکارانه‌ی دوازده‌روزه و چهل‌روزه، با حملات غافلگیرکننده‌ی خود، زنگ خطر جدی را برای موجودیت ایران به صدا درآورده‌اند. بحث درباره‌ی توسعه‌ی صنایع هسته‌ای و دستیابی به سلاح اتمی به‌عنوان یک سلاح بازدارنده، نزدیکی بیشتر ایران به چین، برخورداری از پدافند هوایی بهتر و در نهایت تقویت سیاست گردش به شرق، با حرارت تمام در عرصه‌ی داخلی ادامه دارد. سخن از تقویت جبهه‌ی داخلی، حضور نیرومند مردم در خیابان و آرایش قوی نظامی و اقتصاد جنگی در تقابل با دشمنان متجاوز خارجی است. باید در شرایط کنونی به این مسئله‌ی مهم و حیاتی پاسخ داد: راهکار مشخص برای تقویت ایران در عرصه‌ی امنیت ملی چیست و تاکتیک سیاسی مشخص و روشن ما چگونه باید عملی گردد؟
یکم، قوی شدن ایران در عرصه‌ی امنیت ملی تنها آموزش فناوری نیست. قوی شدن ایران در عرصه‌ی امنیت ملی تنها تقویت تسلیحات و حتی سلاح اتمی نیست. قوی شدن ایران تنها تقویت پدافند هوایی نیست. قدرت واقعی ایران در عرصه‌ی ملی، در تقویت جبهه‌ی داخلی، بسیج خلق، تکیه بر مردم و یکپارچگی آنان است؛ تکیه بر همان مردم شرافتمندی که علیرغم نارضایی و مخالفت با جمهوری اسلامی، حاضر نشدند خفت تجاوز و تروریسم امپریالیسم آمریکا و صهیونیسم اسرائیل را بپذیرند، بلکه این تجاوزات را به‌عنوان نقض حق حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران به‌شدت محکوم کردند.
مردم ایران به فراخوان اسرائیل و آمریکا و نوکران داخلی و خارجی آنها نه گفتند و به خائنان وطن‌فروش پهلوی و رجوی و چپ‌نمایان پارکابی امپریالیسم و صهیونیسم تف ریختند. ازاین‌رو، تقویت امنیت ملی ایران در درجه‌ی نخست در گرو احترام به حقوق پایه‌ای مردم ایران است؛ در گرو به‌رسمیت شناختن حقوق کارگران و زنان، آزادی تشکل و فعالیت سندیکاهای مستقل کارگری و سازمان‌های مدنی است.
دوم، تقویت ایران در عرصه‌ی امنیت ملی، مستلزم شناساندن علمی ماهیت امپریالیسم و صهیونیسم و دشمنان مردم ایران به توده‌ها و پذیرش این واقعیت است که اجرای سیاست‌های اقتصادی نئولیبرالی در ایران، خواست امپریالیسم، سازمان تجارت جهانی، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی است. قوی شدن ایران یعنی مبارزه با دزدان و آقازاده‌ها، مختلسان، مافیای قدرت و ثروت و تراستی‌های زالوصفت. وگرنه، حتی اگر ایران نیروی نظامی خود را تقویت کند، این قدرت همچنان بر یک پای لنگ استوار خواهد بود. شاید در کوتاه‌مدت نتیجه دهد، اما در درازمدت، جبهه‌ی داخلی در برابر دشمن خارجی و جاسوسانش تاب مقاومت نخواهد آورد!
جلب رضایت مردم و تجلیل از همبستگی ایجادشده علیه جنگ تجاوزکارانه و تقویت حضور مردم در خیابان، بدون پاسخ فوری و عملی به مطالبات سوزان مردم و کاهش نارضایی در پهندشت ایران، ثمربخش نخواهد بود. برداشت سنتی از «حفظ امنیت ملی»، اگر با امنیت معیشتی مردم همراه نباشد، دیگر بُرّایی تبلیغاتی برای حکومت نخواهد داشت و در عمل، دروازه‌های دژ ایران را به روی قوای اشغالگر خواهد گشود. ایران از درون اشغال می‌شود و امنیتش از میان می‌رود. همه‌ی قرائن نشان می‌دهند بیشترین ضربات به ایران از درون کشور بوده است.
تجربه‌ی حکومت دکتر مصدق نیز پیش روی ماست؛ حکومتی که توجه خود را به عرصه‌ی سیاست خارجی معطوف کرده بود، از پرداختن به زندگی زحمتکشان، کارگران و دهقانان و بسیج آنان سر باز می‌زد و تنها در پی مماشات و یافتن «رجل ملی» بود. امروز کسانی که درجه‌ی بهره‌کشی و خون‌آشامی خویش از مردم را تشدید کرده و از فقر عمومی شرم ندارند، وضعیت را به جایی می‌کشانند که فریب‌خوردگان با دسته‌گل به پیشواز متجاوزان، به مصداق «پس اگر نادری پیدا نخواهد شد، کاشکی اسکندری پیدا شود»، بروند. آنچنان روز مباد! تنها راه جلوگیری از چنین سرانجامی، تغییر بنیادی جامعه‌ی ایران به نفع زحمتکشان است. حفظ امنیت ملی ایران در برابر امپریالیسم و صهیونیسم، بدون تکیه بر امنیت مادی و معنوی شهروندان ایران ممکن نیست.
طبیعتاً مسائل پیچیده‌ی سیاسی ایران را نمی‌توان با شعارهای بی‌پشتوانه و بدون ارائه‌ی رهنمودهای مشخص حل کرد و نمی‌توان به صرف ظن و گمان خویش، خود را یار و آموزگار ملت پنداشت. با چنین شیوه‌ی شعارزده‌ای و با سر دادن شعار «مرگ بر این و آن»، بدون تحلیل مشخص از شرایط مشخص، در نظر گرفتن توازن قوای طبقاتی و شناخت ماهیت حاکمیت و تضادهای درونی آن، نمی‌توان گرهی از مسائل اجتماعی گشود.
باید توجه داشت که بدون شناخت عمیق توازن قوا، مناسبات طبقاتی و محدودیت‌های ناشی از بحران داخلی و محاصره‌ی خارجی، هرگونه نقد سیاسی به شعارگرایی و سطحی‌نگری فروکاسته می‌شود. در چنین شرایطی، وظیفه‌ی نیروهای انقلابی و مترقی در اپوزیسیون این است که:
۱): از کلیشه‌های شعاری پرهیز کنند و به‌جای «مرگ بر این و آن»، برنامه‌ای مشخص و تاکتیک‌هایی عملی برای عبور از بحران ارائه دهند تا مردم را یک گام به اهداف استراتژیک خود نزدیک‌تر کنند.
۲): واقعیت محاصره‌ی خارجی، خطر حمله‌ی نظامی مجدد و بحران داخلی را به‌عنوان محدودیت‌های عینی در نظر بگیرند، نه بهانه‌هایی برای به تعویق انداختن مبارزه و پنهان کردن مطالبات مبرم صنفی، فرهنگی و سیاسی جامعه. باید میان شعارهای عمده و غیرعمده تمایز روشنی قائل شوند و اولویت‌های مبارزه را آشکارا مشخص کنند.
۳): با در نظر گرفتن تهدید دشمنان خارجی علیه موجودیت سرزمینی ایران و بستر زندگی مردم، میان نقد شرایط موجود و ارائه‌ی شعارهای منطقی و بدیل‌های عملی، پیوندی دیالکتیکی برقرار کنند و نقد سیاسی را به تخریب و فحاشی تقلیل ندهند.
۴): زبان و روش خود را با سطح آگاهی و نیازهای واقعی مردم هم‌تراز کنند، نه اینکه با تکیه بر ظن و گمان خویش و بی‌اعتنا به واقعیت زندگی مردم، میان توده‌ها و پیشروان فاصله بیندازند. با چنین روش و منشی، دیگر نمی‌توان مدعی اپوزیسیون ملی و انقلابی بودن شد، چه رسد به کمونیست بودن.
حزب ما در شرایط کنونی که فضای ایران و منطقه بوی باروت می‌دهد و خطر جنگ همچنان پابرجاست، در عین افشای امپریالیسم و صهیونیسم، بی‌پروا از اقدامات موذیانه‌ی همدستان ایرانی و ستون پنجم داخلی آنها پرده برمی‌دارد. یا باید برای جلوگیری از جنگ و مقابله با تحریم‌ها مبارزه کرد، یا در کنار امپریالیست‌ها و در صف واحد با فرقه‌ی مجاهدین رجوی، سلطنت‌طلبان، جریان‌های چپ‌اندرقیچی و تجزیه‌طلبان کُرد و بلوچ قرار گرفت. راه دیگری وجود ندارد.
حزب ما در قرن بیست و یکم بارها به نقش جهانی و توسعه‌طلبانه‌ی امپریالیسم و همدست منطقه‌ای آن، صهیونیسم، اشاره کرده است. حزب ما همواره سیاست‌های اقتصادی آنان را که هدفشان به بند کشیدن جهان در شبکه‌ی نئولیبرالیسم و سلطه‌ی سرمایه‌های بزرگ است، مورد انتقاد قرار داده است.
امپریالیسم و صهیونیسم می‌کوشند میهن‌پرستی مردمی را که از منافع ملی و استقلال کشورشان در برابر امپریالیسم دفاع می‌کنند، با نظریه‌های ضد میهنی و به‌ظاهر «انترناسیونالیستی» نفی کنند؛ نظریه‌هایی که در حقیقت بیانگر انترناسیونالیسم امپریالیستی‌اند، نه انترناسیونالیسم پرولتری. آنان همچنین می‌کوشند توسعه‌طلبی امپریالیسم را اقدامی مترقی جلوه دهند.
حزب ما همچنین با «کمونیست‌های» نوکر امپریالیسم و صهیونیسم، که هر روز در بساط یکی از این امپریالیست‌ها و نوکران منطقه‌ای آنها می‌رقصند، مبارزه کرده و همچنان مبارزه میکند.
حزب کار ایران (توفان) هرگز از مبارزاتی که فاقد مضمون ضدامپریالیستی و ضدصهیونیستی باشند، حمایت نخواهد کرد. حزب می‌کوشد مبارزات دموکراتیک و مطالبات اجتماعی مردم را با این مضمون مترقی پیوند دهد تا سره از ناسره بازشناخته شود و جبهه‌ی مستقل مردمی از دارودسته‌های همدست امپریالیسم و صهیونیسم و دشمنان میهن ما متمایز گردد.
هرگونه تغییر و تحول در ایران، از جمله برانداختن حاکمیت جمهوری اسلامی و نظام سرمایه‌داری حاکم بر کشور، باید به دست مردم ایران و در پیوند با مبارزه‌ی ضدامپریالیستی و ضدصهیونیستی صورت گیرد. در غیر این صورت، هیچ تضمینی وجود ندارد که ایران با رهایی از استبداد جمهوری اسلامی، بار دیگر گرفتار حاکمیتی ضدملی و خودکامه نشود.
اکنون که خطر حمله‌ی نظامی مجدد به ایران وجود دارد، با کدام شعار عملی و بسیج‌کننده می‌توان طیف گسترده‌ای از مخالفان تجاوز به ایران را به میدان مبارزه کشاند؟
همان‌طور که طی چند دهه‌ی گذشته بارها و به مناسبت‌های گوناگون مطرح کرده‌ایم، شعار «دست‌ها از ایران کوتاه باد!» شعاری درست، ملی و روشن است. این شعار بیانگر مخالفت ملت ایران با مداخله‌ی قدرت‌های خارجی است؛ قدرت‌هایی که می‌خواهند برای تأمین اهداف غارتگرانه و ژئوپولیتیک خود، حیات و شیرازه‌ی کشور را در هم بشکنند.
این شعار در عین مخالفت با نقض حقوق ملت‌ها، بر حق مردم ایران در تعیین سرنوشت خویش تأکید دارد. این شعار همچنین بر این اصل استوار است که هرگونه تغییر و تحول در ایران باید به دست مردم این کشور و بر پایه‌ی اراده‌ی مستقل آنان صورت گیرد، نه به دست بیگانگان.
اپوزیسیونی که با این شعار میهن‌دوستانه مخالفت کند، در عمل راه را برای سرنگونی رژیم به دست امپریالیسم آمریکا و سپردن سرنوشت ملت ایران به این قدرت جنایتکار هموار می‌سازد.
طرح شعارهای موهومی «جبهه‌ی سوم» و یا «راه سوم» و نیز عمده‌کردن شعار «سرنگونی رژیم» در هر شرایطی، از سوی برخی سازمان‌های «چپ پارکابی شورایی»، مواضعی ارتجاعی و در خدمت امپریالیسم و صهیونیسم‌اند و جز این نیست.
شعارهای «نه به جنگ، نه به رژیم جمهوری اسلامی» و «نه به استبداد و حکومت اسلامی» در شرایط تجاوز نظامی خارجی به ایران، شعارهایی انحرافی و متناقض‌اند. پرسش این است که در چنین شرایطی، مردم چگونه و با اتکا به کدام نیروی نظامی می‌توانند هم‌زمان با نیروهای متجاوز خارجی و نیروهای نظامی جمهوری اسلامی وارد جنگ شوند؟
اگر امپریالیسم آمریکا قصد تجاوز به ایران و سرنگونی جمهوری اسلامی را دارد، روشن نیست در این شعار، حق مردم ایران برای سرنگونی نظام به دست خود و تعیین مستقل سرنوشت خویش چه جایگاهی دارد.
آیا سرنگونی رژیم به دست امپریالیسم و نیروهای خارجی، به سرنوشت توده‌های مردم، به‌ویژه طبقه‌ی کارگر و دیگر زحمتکشان، ارتباطی ندارد؟ اگر چنین است، پس سیاست و تاکتیک مستقل حزب سیاسی طبقه‌ی کارگر در برابر این تجاوز و پیامدهای آن چیست؟
شعاردهندگان سردرگم و بی‌مسئولیت «نه به این و نه به آن» روشن نمی‌کنند که توده‌های مردم باید در برابر تجاوز نظامی خارجی بایستند یا در رکاب ارتش متجاوز، برای سرنگونی رژیم به میدان آیند؟ آنان همچنین توضیح نمی‌دهند که در شعارشان، سیاست پیشگیری از جنگ و جلوگیری از تجاوز و ضرورت بسیج افکار عمومی و نیروهای مخالف جنگ، تحریم و مداخله‌ی خارجی چه جایگاهی دارد. آیا شهروندان اروپایی و آمریکایی مخالف جنگ و تجاوز نیز می‌توانند در جبهه‌ی همگانی صلح حضور داشته باشند، یا این جبهه تنها به نیروهای خواهان سرنگونی جمهوری اسلامی اختصاص دارد؟
شعار «نه به این و نه به آن»، به‌رغم ظاهر فریبنده و مترقی‌اش، در اساس متناقض است؛ زیرا در برابر تجاوز امپریالیسم و صهیونیسم و تلاش آنها برای سرنگونی جمهوری اسلامی، موضعی بی‌طرفانه اتخاذ میکند، گویی این تجاوز و پیامدهای آن ارتباطی به طراحان شعار ندارد؛ تنها به این دلیل که ماهیت رژیم جمهوری اسلامی ارتجاعی و ضدمردمی است! با چنین منطقی، گویی مداخلات نظامی خارجی و پیامدهای آن در عراق، لیبی، افغانستان و سوریه نیز به طراحان این شعار ارتباطی نداشته است. گویی از نظر آنان، هدف نهایی در هر شرایطی سرنگونی جمهوری اسلامی است و وظیفه‌ی جبهه‌های ضدجنگ نیز نه مقابله با تجاوز و جلوگیری از جنگ، بلکه مبارزه برای سرنگونی حکومت‌های ارتجاعی است.
نیروهایی که چنین شعاری سر می‌دهند، هر اندازه هم که نیت خیر داشته باشند، گرفتار تناقضات فراوان‌اند. آنان آگاهانه یا ناآگاهانه تحت تأثیر تفکرات ترتسکیستی قرار دارند و با پیشبرد سیاستی تفرقه‌افکنانه و خرابکارانه، به مبارزه علیه تجاوزات امپریالیستی و صهیونیستی به ایران و دیگر کشورهای تحت ستم آسیب می‌رسانند.
چنین سیاستی با سیاست‌های الحاق‌گرانه‌ی امپریالیسم همسوست و از دورنمای سیاسی و تاکتیکی روشن، مبتنی بر تحلیل مشخص از شرایط مشخص، برخوردار نیست. این سیاست به سردرگمی مردم دامن می‌زند و در نتیجه، جنبش مقابله با تجاوز به ایران را تضعیف میکند. باید در برابر این تفکرات انحرافی و سردمداران پارکابی امپریالیسم ایستاد و ماهیت سیاسی آنان را بی‌پروا افشا کرد.
***
بلوچستان؛محرومیت تاریخی و خطر گشایش جبهه‌ای تازه در جنگ علیه ایران
سیستان و بلوچستان، این بخش پهناور و محروم میهن ما، دهه‌هاست که قربانی توسعه‌ی ناموزون، تبعیض و بی‌عدالتی اجتماعی است. مردمی که در سرزمینی برخوردار از موقعیت راهبردی و ظرفیت‌های اقتصادی زندگی می‌کنند، همچنان در بسیاری از مناطق از ابتدایی‌ترین امکانات یک زندگی شایسته محروم‌اند.
این محرومیت پدیده‌ی تازه‌ای نیست. ریشه‌های آن به دوران سلطنت پهلوی و مناسبات نابرابر اقتصادی و سیاسی آن دوره بازمی‌گردد. جمهوری اسلامی نیز، با وجود گسترش برخی زیرساخت‌ها، به دلیل پیگیری سیاست‌های اقتصادی ویرانگر نئولیبرالی، به‌ویژه پس از پایان جنگ ایران و عراق، در رفع این نابرابری تاریخی ناکام مانده است.
ابعاد این فاجعه در بعضی آمارهای رسمی که دو سوم جمعیت این استان را زیر خط فقر قرار می‌دهند، هویداست؛ رقمی که برای تهران تنها ۱۳ درصد گزارش می‌شود. این شکاف عظیم تصادفی نیست، بلکه نشانه‌ی تداوم توسعه‌ی نامتوازن و تمرکز امکانات و فرصت‌های اقتصادی در مرکز است؛ وضعیتی که با شعارها و اصول انقلاب ۵۷ در تضاد قرار دارد.
از منظر تحلیل طبقاتی، نمی‌توان فقر بلوچستان را جدا از مناسبات اقتصادی نئولیبرالی حاکم بر سراسر کشور بررسی کرد. بیکاری، کمبود سرمایه‌گذاری مولد، بحران آب، فقر روستایی و محدودیت فرصت‌های آموزشی و شغلی، زندگی زحمتکشان این منطقه را فرسوده است. تبعیض‌های قومی و مذهبی و برخوردهای امنیتی نیز بر این نابسامانی افزوده‌اند.
حکومتی که نتواند نیازهای ابتدایی و حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهروندان خود را تأمین کند، خواسته یا ناخواسته زمینه‌ی گسترش بی‌اعتمادی و سوءاستفاده‌ی جریان‌های ارتجاعی را فراهم می‌سازد؛ جریان‌هایی که غالباً از حمایت مالی سرویس‌های جاسوسی دشمنان میهن برخوردارند.
ازاین‌رو، مسئله‌ی بلوچستان دیگر تنها در چارچوب مسائل داخلی کشور قابل بررسی نیست. تشدید عملیات مسلحانه در این منطقه، در شرایطی که ایران با تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل و خطر گسترش جنگ روبه‌روست، ابعادی فراتر از یک بحران امنیتی محلی پیدا میکند.
از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، با آغاز حملات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، کشور وارد مرحله‌ی تازه‌ای از تقابل منطقه‌ای شده است. هم‌زمان، فعالیت گروه‌های مسلح در برخی نقاط کشور، از جمله بلوچستان، افزایش یافته است. بنا بر داده‌های مؤسسه‌ی ACLED، از آغاز سال ۲۰۲۶ تا اکتبر، حدود ۷۰ رویارویی مسلحانه میان گروه‌های مسلح و نیروهای امنیتی در استان ثبت شده است؛ رقمی که، با وجود پایان نیافتن سال، از آمار سالانه‌ی دست‌کم یک دهه‌ی گذشته فراتر رفته است.
آیا این هم‌زمانی صرفاً تصادفی است؟ آیا در صورت تشدید تجاوز نظامی، گروه‌های مسلح فعال در مناطق مرزی می‌توانند به ابزاری برای اعمال فشار بر ایران و گشودن جبهه‌ای داخلی علیه کشور تبدیل شوند؟
تجربه‌ی تاریخی نشان می‌دهد که چنین احتمالی را نمی‌توان نادیده گرفت. مارک پری، روزنامه‌نگار آمریکایی، در ژانویه‌ی ۲۰۱۲ در نشریه‌ی فارین پالیسی، به نقل از منابع اطلاعاتی آمریکا گزارش داد که مأموران موساد، با معرفی خود به‌عنوان مأموران سازمان سیا، برای جذب اعضای گروه جندالله اقدام کرده بودند. این گزارش، هرچند بر اسناد محرمانه‌ی منتشرنشده و اظهارات منابع ناشناس استوار بود، نمونه‌ای قابل تأمل از ادعاهای مربوط به استفاده‌ی یک دستگاه اطلاعاتی خارجی از گروهی مسلح علیه ایران است.
در شرایط کنونی، با گسترش تضادهای منطقه‌ای میان ایران و برخی از بازیگران اصلی منطقه، از جمله امارات متحده‌ی عربی که می‌توان آن را یکی از متحدان اصلی اسرائیل دانست، نمی‌توان نقش احتمالی این بازیگران را در تشدید تحرکات تروریستی در سیستان و بلوچستان نادیده گرفت.
آنچه مسلم است، این است که جنگ خارجی و گسترش ناامنی داخلی می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند. گروه‌های مسلحی که با عملیات تروریستی و کشتار انسان‌ها اهداف خود را دنبال می‌کنند، نه نماینده‌ی مردم بلوچ‌اند و نه می‌توانند جایگزین مبارزه‌ی آگاهانه و سازمان‌یافته‌ی زحمتکشان برای حقوق دموکراتیک و عدالت اجتماعی شوند.
از سوی دیگر، مخالفت قاطع با تجاوز امپریالیستی به معنای دفاع از سیاست‌های سرکوبگرانه‌ی داخلی جمهوری اسلامی نیست؛ همان‌گونه که نقد حکومت و مبارزه با ستم و استثمار نیز نباید به توجیه دخالت نظامی قدرت‌های خارجی بینجامد. استقلال ملی و حقوق دموکراتیک مردم دو خواست متضاد نیستند.
بلوچستان بیش از هر چیز به اشتغال، آموزش، بهداشت، تأمین آب، سرمایه‌گذاری عمومی و پایان دادن به تبعیض و نگاه صرفاً امنیتی نیاز دارد. امنیت پایدار را نمی‌توان تنها با نیروی نظامی برقرار کرد؛ امنیتی که بر فقر، محرومیت و بی‌اعتمادی اجتماعی بنا شود، همواره شکننده خواهد بود.
دفاع از استقلال و تمامیت ارضی ایران، مخالفت با تجاوز امپریالیستی و مبارزه برای رفع ستم طبقاتی و تبعیض علیه مردم بلوچ، نه سه وظیفه‌ی جداگانه، بلکه سه وجه به‌هم‌پیوسته‌ی یک مسئله‌اند. این سه وظیفه باید در چهارچوب دفاع از حق همه‌ی مردم ایران، از جمله مردم سیستان و بلوچستان، برای زندگی در کشوری مستقل، آزاد و برخوردار از عدالت اجتماعی پیگیری شوند.
***
چرا جوانان فرانسه بپاخاستند؟
اگر تا دیروز تصاویر بمباران، ویرانی، خون‌ریزی و کشتار در خاورمیانه، به‌ویژه در غزه، صفحات تلویزیون‌های کشورهای غربی را می‌آراست، در دو هفته‌ی اخیر تصویر دیگری جای آن را گرفته است: ساختمان شهرداری «لیموج» در فرانسه که شعله‌های آتش از آن زبانه می‌کشد. ساختمانی که نماد اقتدار دولت به شمار می‌رود و به دست معترضان به آتش کشیده شده است. منظره‌ای تکان‌دهنده، اما نه یگانه تصویر از این دست. چند روزی است که خیابان‌های شهرهای فرانسه، به معنای واقعی کلمه، در آتش می‌سوزند.
نه‌تنها در فرانسه، بلکه در بلژیک، ایتالیا و اسپانیا نیز تظاهرکنندگان دوچرخه‌های کرایه‌ای را روی هم می‌چینند تا سنگر بسازند و هم‌زمان کوکتل‌مولوتف‌های دست‌ساز به میان خیابان‌ها پرتاب می‌شود. آنچه با اعتراض دانشجویان به سیاست‌های ریاضت اقتصادی و نابسامانی‌های شدید نظام آموزشی آغاز شد، اکنون در بخش‌هایی از اروپا به موجی گسترده از اعتراضات بدل شده است.
در آشوب و هرج‌ومرج ناشی از این اعتراضات، دیگر به‌آسانی نمی‌توان تشخیص داد که دقیقاً چه کسانی درگیر ماجرا هستند. شاید ساده‌ترین کار این باشد که بار دیگر همان ادعاهای همیشگی درباره‌ی هویت معترضان و خاستگاه ناآرامی‌ها را تکرار کنیم و به‌جای جست‌وجوی ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی اعتراضات، آنها را به گروه‌هایی خاص نسبت دهیم. البته صحنه‌های کنونی یادآور جنبش‌های خیابانی پیشین فرانسه، از جمله جنبش «جلیقه‌زردها»، نیز هست؛ جنبش‌هایی که از نظر گستردگی و شدت درگیری‌های خیابانی، نمونه‌ی مشابهی در سال‌های اخیر آلمان نداشته‌اند.
با این حال، اگر فرانسه را صرفاً استثنایی جداافتاده بدانیم، دچار ساده‌انگاری شده‌ایم؛ زیرا با چنین برداشتی، بحران ساختاری سرمایه‌داری و وخامت شرایط اقتصادی و اجتماعی را که زمینه‌ساز این اعتراضات شده‌اند، نادیده می‌گیریم. هرچند فرانسه اکنون کانون اصلی این ناآرامی‌هاست، دامنه‌ی اعتراضات به مرزهای این کشور محدود نمیشود.
در روزهای پایانی هفته، صحنه‌هایی مشابه آنچه در فرانسه رخ داده بود، در ایتالیا نیز دیده شد. در اسپانیا نیز مردم، به‌ویژه جوانان، ماه‌هاست که پی‌درپی به خیابان‌ها می‌آیند. در برابر سرکوب خشن و خونین پلیس، بخشی از معترضان نیز به مقابله برخاسته‌اند؛ مقاومتی که پلیس آن را «شورش و خرابکاری» می‌نامد. اعتراض و مقاومت مردم، پیش از هر چیز، بیان نارضایتی‌ها و مطالبات سیاسی و اجتماعی آنان است و باید با تمام قوا از حق مردم برای اعتراض و مبارزه دفاع کرد. چنین اعتراضات گسترده‌ای در خلأ شکل نمی‌گیرند. هرچند نارضایتی‌های مردم در کشورهای مختلف علل و زمینه‌های متفاوتی دارند، ریشه‌ی مشترک آنها را باید در سیاست‌های تعدیل اقتصادی نئولیبرالی جست‌وجو کرد؛ سیاست‌هایی که با گسترش فقر و تشدید نابرابری‌های طبقاتی، ثروت را بیش از پیش در دست اقلیتی از سرمایه‌داران میلیاردر و ابرمیلیاردر متمرکز کرده‌اند.
هیچ‌یک از این بحران‌ها تازگی ندارند: اجاره‌بهای سنگین مسکن، بیکاری، گرانی، فقر، ناامنی اقتصادی و دگرگونی‌های بنیادین ناشی از فناوری‌های نوین، همگی از معضلاتی هستند که جوامع سرمایه‌داری سال‌هاست با آنها دست‌به‌گریبان‌اند. آنچه امروز این وضعیت را از نظر سیاسی حساس‌تر و انفجاری‌تر کرده، از یک سو رشد روزافزون سازمان‌ها و احزاب راست افراطی و فاشیستی و از سوی دیگر، درهم‌تنیدگی همین بحران‌های اقتصادی و اجتماعی و تشدید متقابل آن‌هاست. در چنین شرایطی، این پرسش همچنان پابرجاست: بحران حل‌نشده‌ی ناشی از سیاست‌های نئولیبرالی چه آینده‌ای برای نسل جوان باقی خواهد گذاشت؟
آیا نسل آینده همچنان این دروغ را باور خواهد کرد که زندگی‌اش روزبه‌روز بهتر خواهد شد؟
یکم، بُعد مادی مطرح است:
امروز بسیاری از مردم، با آنکه شاغل‌اند، حتی از عهده‌ی پرداخت اجاره‌بهای مسکن خود برنمی‌آیند. آنان با گوشت و پوست خود دریافته‌اند که کار و تلاش، برخلاف وعده‌های همیشگی، لزوماً به رفاه و زندگی بهتر نمی‌انجامد.
دوم، مسئله‌ی امنیت و ثبات زندگی مطرح است:
جنگ در اروپا، تنش‌های ژئوپلیتیک و درگیری‌های فزاینده، اطمینان مردم به داشتن شغلی امن و زندگی باثبات را متزلزل کرده‌اند. در چنین شرایطی، بسیاری دیگر باور ندارند که احزاب سیاسی سنتی و مستقر توان حل مشکلات اساسی جامعه را داشته باشند؛ حتی تردید دارند که این احزاب اساساً از واقعیت زندگی روزمره‌ی آنان درک درستی داشته باشند.
سوم، و شاید تعیین‌کننده‌تر از دو عامل پیشین، مسئله‌ی امید به آینده و فروریختن اعتماد به امکان بهبود زندگی است.
مشکلات مادی به‌خودی‌خود لزوماً به اعتراض نمی‌انجامند. مسئله فقط گرانی روزافزون زندگی و نامطمئن‌تر شدن آینده نیست؛ مسئله این است که مردم دیگر چشم‌انداز روشنی برای بهبود شرایط خود نمی‌بینند. مشکل اساسی آنجاست که شمار فزاینده‌ای از مردم، بر پایه‌ی تجربه‌ی زندگی خود، به این نتیجه رسیده‌اند که نه‌تنها امیدی به بهبود اوضاع نیست، بلکه باید در انتظار شرایط دشوارتری نیز باشند. در همین زمینه، بنیاد «یوروفاوند» (Eurofound) اوایل امسال نتایج نظرسنجی‌ای را منتشر کرد که نشان می‌داد شهروندان اتحادیه‌ی اروپا نسبت به آینده‌ی شخصی خود و آینده‌ی کشورشان روزبه‌روز بدبین‌تر می‌شوند. این ناامیدی نسبت به آینده، با سست شدن اعتماد عمومی به نهادهای دولتی نیز همراه شده است.
مردم با گوشت و پوست خود احساس می‌کنند که دولت‌های حافظ منافع سرمایه‌داران، با اجرای سیاست‌های خانمان‌برانداز نئولیبرالی، هر روز بر شمار بیکاران و دامنه‌ی فقر می‌افزایند و با تشدید گرانی و تورم، شکاف طبقاتی را عمیق‌تر می‌کنند. سیر تحولات جهان سرمایه‌داری بیش از هر زمان نشان می‌دهد که تا زمام امور در دست سرمایه‌داران و دولت‌های حافظ منافع آنان باشد، در بر همین پاشنه خواهد چرخید.
سیر این تحولات در عین حال نشان می‌دهد که راه برون‌رفت از بحران‌های ساختاری سرمایه‌داری، جایگزینی این نظام با نظام سوسیالیستی است.
هرچند مردم در فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و دیگر کشورهای اروپایی با انگیزه‌ها و مطالبات متفاوتی به خیابان‌ها آمده‌اند، یک نگرانی مشترک آنان را به هم پیوند می‌دهد: اضطراب از آینده. این نگرانی به کشورهای درگیر اعتراض محدود نمیشود و در میان مردم آلمان نیز وجود دارد. البته از اعتراضات کشورهای دیگر نمی‌توان نتیجه گرفت که همان رویدادها لزوماً در برلین یا هامبورگ نیز تکرار خواهند شد. با این همه، این اعتراضات هشداری جدی درباره‌ی ضرورت پاسخ‌گویی به نگرانی‌های اقتصادی و اجتماعی مردم‌اند؛ نگرانی‌هایی که نظام‌های حاکم سرمایه‌داری، به دلیل ماهیت طبقاتی و تضادهای ساختاری خود، قادر به برطرف کردن ریشه‌های آنها نیستند.
اما دولتمردان بورژوازی، به‌جای پرداختن به ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی نارضایتی‌ها، چاره را در کشاندن «عاملان آشوب» و «آشوبگران» به پای میز محاکمه می‌بینند. باید از این مأموران معذور پرسید: مگر این «آشوبگران» از آسمان افتاده‌اند؟ مگر نه اینکه خود محصول همین «دموکراسی» ادعایی و به‌شدت طبقاتی شما هستند؟
کسی که به‌راستی خواهان تقویت دموکراسی است، پیش از هر چیز باید برای دگرگونی بنیادی مناسبات اقتصادی و اجتماعی جامعه بکوشد تا اکثریت مردم از ثروت و امکانات مادی جامعه بهره‌مند شوند. دموکراسی را باید نه با ادعا و شعار، بلکه با بهبود واقعی زندگی مردم سنجید.
***
بمناسبت درگذشت مهدی خانباباتهرانی
مهدی خان‌بابا تهرانی، یکی از فعالان باسابقه‌ی سیاسی، شامگاه سه‌شنبه ۲۸ مهر، در ۹۲سالگی در فرانکفورت آلمان درگذشت. بدون تردید، مهدی خان‌بابا تهرانی ده‌ها سال از زندگی خود را در پهنه‌ی سیاسی ایران گذراند و از این منظر می‌توان گفت که او، به هر صورت، در زمره‌ی کسانی است که از عنفوان جوانی تا پایان عمر در این عرصه حضور داشت. او سالها در جریان‌های مختلف سیاسی تحت نام «چپ، کمونیست و دموکرات» فعالیت داشت. در سال ۱۳۳۰ به عضویت سازمان جوانان حزب توده درآمد و یکی از مسئولان پخش پیک حزب توده شد.
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، در سال ۱۳۳۵ به آلمان آمد. حزب توده را حزبی لنینی نمی‌دانست و نقش این حزب را در کودتای ۲۸ مرداد خائنانه ارزیابی می‌کرد. ابتدا عضو انجمن دانشجویان شهر مونیخ شد و با جبهه‌ی ملی در انتشار «باختر امروز» همکاری کرد. پس از انشعاب از حزب توده در سال ۱۳۴۳، به «سازمان انقلابی» پیوست. طولی نپایید که به همراه عده‌ای دیگر، تحت عنوان «کادرهای سازمان انقلابی»، از این سازمان انشعاب کرد.
پس از انقلاب بهمن، برای مدتی کوتاه به گروه متین‌دفتری و تنی چند از مبارزان که تحت نام «جبهه‌ی دموکراتیک ملی ایران» فعالیت می‌کردند، پیوست.
تهرانی پس از سرکوب و کشتار دهه‌ی ۱۳۶۰ به شورای ملی مقاومت پیوست. لازم به ذکر است که در هیچ‌یک از احزاب و سازمان‌های یادشده که تهرانی در آنها فعالیت داشت، هیچ اثری از نقش او یافت نمیشود! از نقش سازنده‌ی وی خبری نیست، بلکه از نقش «برهم‌زننده» و «مخرب» او گفته و شنیده می‌شد. در این رابطه، هیچ‌گاه عیان نشد که سرش به جایی وصل بود، اما نتیجه‌ی کارش همیشه منفی بود.
سرانجام، در دهه‌های پایانی زندگی خود، رسماً از مارکسیسم و انقلاب دست کشید و به تطهیر رژیم پهلوی و تحقیر انقلاب بهمن و چپ‌ها پرداخت. این چرخش سیاسی با روی آوردن او به دفاع از نظام سرمایه‌داری، «دموکراسی» و «تقویت جامعه‌ی مدنی» همراه بود.
خان‌بابا تهرانی خاطرات و تجربه‌های سیاسی خود را در مصاحبه‌های متعددی بازگو کرده بود که یکی از مهم‌ترین آنها در کتاب «نگاهی از درون به جنبش چپ ایران؛ گفت‌وگو با مهدی خان‌بابا تهرانی»، اثر حمید شوکت، گرد آمده است. این کتاب بر پایه‌ی مصاحبه‌هایی شکل گرفت که در سال‌های ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ انجام شد و نخستین بار در سال ۱۳۶۸ در آلمان انتشار یافت. خاطرات خان‌بابا تهرانی در این کتاب، سندی از زندگی سیاسی و اجتماعی، شخصیت و ماهیت طبقاتی، ناکامی‌ها و نوسانات سیاسی اوست که در آن بازتاب یافته‌اند.
در پی درگذشت خان‌بابا تهرانی، شماری از جریان‌های سیاسی، چهره‌های مطبوعاتی و تاریخ‌نویسان نادم از مارکسیسم، از جمله عباس میلانی، به تجلیل از او پرداختند. میلانی در یادداشتی با عنوان «مهدی خان‌بابا تهرانی، چهره‌ای یکتا در جنبش چپ» که در بی‌بی‌سی فارسی منتشر شد، از خوش‌صحبتی، طنزپردازی و مهمان‌نوازی او نوشت و یادی هم از چلوکباب‌های معروف خانه‌اش در فرانکفورت کرد؛ خانه‌ای که به گفته‌ی میلانی، محل دیدار و گفت‌وگوی بسیاری از ایرانیان اهل سیاست و فرهنگ بود.
به روایت میلانی، «خان‌بابا تهرانی با وجود سالها پایبندی به اندیشه‌هایی که بر جمع‌گرایی تأکید می‌کردند، شخصیت مستقل و فردگرای خود را حفظ کرده بود.» او در توصیف جایگاه خان‌بابا تهرانی در تاریخ سیاسی معاصر ایران نوشت: «مهدی خان‌بابا تهرانی دیگر نه یک فعال سیاسی، که یک نهاد است».
متأسفانه خان‌بابا تهرانی از روحیه‌ای خرده‌بورژوایی، انفرادمنشی، هیجان‌زدگی و خودشیفتگی سیاسی رنج می‌برد. او فاقد استخوان‌بندی ایدئولوژیک، ایمان به مارکسیسم ـ لنینیسم و درک درستی از شرایط تاریخی مبارزه بود. از همین رو، در دوره‌های مختلف زندگی سیاسی خود، پیوسته دچار نوسان و ماجراجویی می‌شد.آنچه امروز سبب شده است اشخاص و محافل ضدکمونیستی، از جمله چهره‌هایی چون عباس میلانی و علیرضا نوری‌زاده، روزنامه‌نگاران رسانه‌هایی مانند بی‌بی‌سی، دویچه‌وله، رادیو فردا و رادیو زمانه، و نیز برخی گروه‌های سلطنت‌طلب، از خان‌بابا تهرانی تجلیل و ستایش کنند، ندامت او از راه انقلاب و سوسیالیسم، تقدیس نظام سرمایه‌داری لیبرال و تئوریزه کردن این کج‌راهه به‌عنوان یک الگو و پایان تاریخ مبارزه‌ی طبقاتی است.رفیق زنده‌یاد دکتر غلامحسین فروتن، از رهبران برجسته‌ی حزب توده‌ی ایران پیش از غلبه‌ی رویزیونیسم بر این حزب، سردبیر مجله‌ی «دنیا» و یکی از بنیان‌گذاران سازمان مارکسیستی ـ لنینیستی توفان، در بخش دوم کتاب خاطرات خود، «یادهایی از گذشته»، با عنوان «حزب توده در مهاجرت»، نقد کوتاهی بر خاطرات خان‌بابا تهرانی با عنوان «نگهی از برون به نگاهی از درون» نوشته است. او در این نوشته، نادرستی مطالب کتاب خان‌بابا تهرانی و همچنین ماهیت سیاسی وی را به تصویر می‌کشد.
اهمیت انتشار این نقد کوتاه در آن است که جایگاه مهدی خان‌بابا تهرانی را نه از دریچه‌ی نگاه نویسندگان بی‌بی‌سی و صدای آمریکا و دیگر رسانه‌های مشابه، بلکه از منظر منافع طبقه‌ی کارگر، انقلاب و اصول و مبانی کمونیستی بررسی کنیم تا برای نسل جوان ایران آموزنده باشد و چراغ راه آنان قرار گیرد.
هیات تحریریه توفان الکترونیکی
***
همان موقع که جلد اوّل «خاطرات» تهرانی بیرون آمد و در آن مطالبی برخلاف حق و حقیقت خواندم و برایم روشن بود که این همه نادرستی از کجا آب می‌خورد، تصمیم گرفتم یک سلسله مقالات در بیان حقیقت و اصلاح مطالب نادرست آن بنویسم. مقالۀ اوّل را نگاشتم. این مقاله به عللی انتشار نیافت و طبیعتاً مقالاتی نیز نمی‌توانست به دنبال آن بیاید. پیش از تشریح سیاست شوروی و حزب توده در قبال حوادثی که در اروپای غربی بوقوع پیوسته است، این مقاله را در اینجا میاورم، تا همه به‌بینند و به‌دانند که انسان تا چه درجه ممکن است فضلیت‌های انسانی را زیرپا بگذارد:
نگهی از برون به «نگاهی از درون»
اخیراً کتابی تحت عنوان «نگاهی از درون به جنبش چپ ایران» طبع و نشر یافته است. من نمی‌دانم این خاطرات تا چه اندازه موثق، قابل اطمینان و آموزنده است. ناشر کتاب در مقدمه اطمینان می‌دهد که «مؤلف ناظری است دقیق با حافظه‌ای قوی که تحولاتی را که درگیر یا شاهد آن بوده در ذهن خود ثبت کرده است و قدرت انتقال‌شان را دارد». متأسفانه باید بگویم، لااقل در آن حوادثی که خود من درگیر آنها یا از نزدیک شاهد بوده‌ام، نه تنها دقّّتی در کار نیست، نه تنها حافظه به وظیفة خود عمل نکرده بلکه برعکس همه چیز نادرست و غلط است و مطالب گاهی تا آن حدّ دگرگون می‌شوند که صورت رؤیا و افسانه به خود می‌گیرند.
سخن من البتّه بر سر آن مطالبی است که مستقیم یا غیر مستقیم با فعالیّت سیاسی و زندگی من در ارتباط‌اند. و این نادرستی‌ها درجهت آن اطمینانی سیر نمی‌کند که ناشر کتاب به خوانندگان می‌دهد. آیا ناشر، مؤلف کتاب را از اعتمادی بیش از آنچه که شاید برخوردار نساخته است؟
هدف من از این نوشته این نیست که مانند دیگران خاطرات خود را به رشتة تحریر درآورم، هدف من اصلاح اغلاط و نادرستی‌هائی است که آگاهانه یاناآگاهانه و از روی بی‌اطلاعی در این تقریرات راه یافته‌اند. شاید بتوان امید داشت که ناشر کتاب این اصلاحات را به هر صورتی که صلاح بداند، ضمیمة کتاب کند تا لااقل در یک رشته از مطالب، درست از نادرست، سره از ناسره باز شناخته شود. البتته آزادی بیان به هر کس حق می‌دهد هر آنچه که می‌اندیشد یا خاطرات زندگی خود را به رشتة تحریر بکشد و در اختیار همگان بگذارد، ولی این عقیده را ندارم که آزادی مشوب کردن اذهان و افکار با دروغ و نیرنگ آزادیِ قابل تقدیس و قابل دفاعی است.
در آنچه که در زیر می‌آید هیچگونه نظم و ترتیبی مراعات نشده، نظم و ترتیب من صفحات کتاب است فقط در مواردی که اجزاء یک حادثة واحد در صفحاتی چند از یکدیگر جدا شده‌اند کوشش کرده‌ام آنها را در یکجا گرد آورم تا منظرة درست و کاملی از آن بدست داده باشم، گاهی نیز اینجا و آنجا برای روشنی بیشتر توضیحاتی افزوده‌ام؛ اینک من و «نگاهی از درون» در صفحة 531 سؤال و جوابی مطرح شده است بصورت زیر:
«تصور آنها از غرب و زندگی در آن چه بود؟
قاسمی، فروتن و سغائی می‌گفتند زمانی که از ایران به شوروی گریخته بودند هنوز فرنگ را ندیده و هر گاه بین آنها بحثی در این زمینه پیش میامد، طبری و دیگرانی که در دورۀ دانشجوئی در کشورهای غربی زندگی کرده بودند می‌گفتند فرنگستان دنیای دیگری است و بسیار جالب و دیدنی است. آنها می‌گفتند با خروج از ایران و رسیدن به باکو گفتیم خُب، آمدیم فرنگ، امّا طبری گفت «نه آقا فرنگ اینجا نیست، فرنگ جلوتر است». بعد رسیدیم به مسکو و به دیدن تأتر بالشوی رفتیم و گفتیم، خُب، اینجا فرنگ است طبری باز گفت «نه آقا اینجا فرنگ نیست، فرنگ آن طرف است». وقتی به آلمان شرقی آمدیم، چکوسلواکی و کشورهای اروپای شرقی را دیدیم باز از طبری پرسیدیم آقا اینجا دیگر حتماً فرنگ است و او در پاسخ گفت، نه اینجا هم فرنگ نیست، فرنگ پاریس است. تا این که آمدیم پاریس و اکنون خدمت شما هستیم و حالا می‌شود گفت ما بالاخره فرنگ را دیدیم» (تکیه از من است ـ فروتن)
ازمطالب فوق بوضوح برمیاید که فروتن تا سال 1966 یا 1967 که در محضر مهدی تهرانی در کافه‌ای در پاریس نشسته بوده نمی‌دانسته است «فرنگ» چیست، «فرنگ» کجاست و وقتی خود را در ناف پاریس می‌بیند با خوشحالی زائدالوصفی می‌گوید حالا فهمیدیم فرنگ کجاست. باید به اطلاع تهرانی و ناشر خاطرات او برسانم که من از دانشجویان اعزامی دورة اوّل بودم که در مهر یا آبان 1307 شمسی برای تحصیل به فرانسه اعزام گردیدم. وقتی ما یکصد نفر دانشجو به پاریس رسیدیم ما را در «دبیرستان لوئی لوگران» جای دادند تا تکلیف هر یک را معین کنند. این دبیرستان در مرکز پاریس نزدیک پانتئون و بولوار سن میشل است. البتّه به ما گفته بودند که حق نداریم از دبیرستان زیاد دور برویم ولی به هر حال من همراه دیگران در حول و حوش این دبیرستان به سیر و تماشا می‌پرداختم. من سالها در فرانسه به تحصیل اشتغال داشتم. در تیر یا مرداد 1316 (1937) دیپلم دکترای خود را با قید «بسیار افتخارآمیز» (Trés honorable) دریافت کردم و انستیتوی شیمی را نیز با مقام یکی از دو شاگردان اوّّل (Ex equo) به پایان بردم و سپس در مرداد 1316 به ایران بازگشتم، در دانشگاه تهران ابتدا با مقام دانشیاری و سپس استادی تا 1327 به تدریس پرداختم. تیراندازی به شاه موجب شد که مرا نیز از دانشگاه کنار بگذارند. من پس از گذراندن چهار سال زندگی شاق و فعالیّّت مخفی در تهران، در مهر1321 (نیمة دوّّم سپتامبر 1952) از طریق عشق آباد (درست توجّه کنید از طریق عشق آباد) به مسکو رسیدم و در این سفر قاسمی و بقراطی همراه من بودند و ما سه نفر با مأموریت از جانب هیئت اجرائیة حزب توده برای دادن گزارش به دیگر اعضای کمیتة مرکزی که در مسکو نشسته بودند، راهی این دیار شدیم.
می‌بینید که من بیش از هشت سال از دوران جوانی را در فرانسه گذرانده‌ام. در آن زمان همینکه امتحانات پایان می‌پذیرفت و تعطیلات تابستان فرا می‌رسید، چمدان خود را می‌بستم و برای سیر و سیاحت به نقاط مختلف فرانسه می‌رفتم. من در آن زمان فرانسه را بهتر از میهن خود می‌شناختم و این شگفت‌انگیز نبود. بارها به پاریس سفر کرده‌ام، دیدنی‌های آن را دیده‌ام. اضافه کنم که سویس فرانسه زبان را می‌شناختم، مدّّت کوتاهی در لندن و برخی از شهرهای ساحل جنوبی انگلستان پرسه زده‌ام.
باز هم می بینید که در دوران جوانی آن چنان «بچة چشم و گوش بسته‌ای» نبودم که ندانم فرنگ همان پاریس و فرانسه است و فرانسه همان فرنگ. با اینحال آیا فکر نمی‌کنید که تقریرات تهرانی به کلّّی ساختگی و خلاف حقیقت است؟ می‌توان فرض کرد که تهرانی از سابقة زندگی من بی‌اطلاع است، هیچ ایرادی هم بر او وارد نیست. امّّا چرا باید در مقام بی‌اطلاعی محض، اطلاعات غلط و من‌درآوردی دربارة دیگری تحویل داد؟ در اینجا صحبت از «دقّت» یا«حافظة قوی» بیهوده است، نمی‌توان گفت خوب، بی‌دقّتی شده یا حافظه او را یاری نداده، صحبت بر سر سخنان نامعقولی است که مطلقاً از عالم خیال به روی کاغذ آمده است.
گذرا این نکته را نیز تذکّر دهم که سغائی در سال‌های قبل از کودتا به علّت بیماری قلبی و با اجازة ستاد ارتش به فرانسه اعزام گردید و تمام مدت را در پاریس اقامت داشت و پس از کودتا مستقیماً از پاریس به مهاجرت شرق آمد.
آیا واقعاً قابل تصوّر است که فروتن یا دیگران چنین حرف‌های پوچی را با تهرانی در میان گذاشته باشند یا شاید این سه تن تبانی کرده بودند که مخاطب خود را به مسخره بگیرند؟ امّاّ این صفت نکوهیده در طبع من نیست بخصوص که در آن موقع تهرانی با ما لااقل در ظاهر روشی انسانی داشت. وضع حال و آینده نیز آنچنان فکر ما را مشغول می‌داشت که امکان پرداختن به چنین بازی‌هائی را برای ما نمی‌گذاشت.
نکتة دیگر: من فقط دوبار از باکو گذر کرده‌ام. یکبار در پائیز 1307 که به قصد تحصیل همراه عدّة کثیری دانشجو و سرپرست به اروپا می‌رفتیم و یکبار هم هنگام بازگشت از فرانسه در 1316 که مجبور بودم برای رسیدن به تهران از باکو بگذرم. در آن زمان هنوز مسافرت با هواپیما معمول نبود، من هرگز در معیّت طبری به باکو و مسکو مسافرت نکرده‌ام. من سغائی را تا پلنوم چهارم (1956) نمی‌شناختم، سغائی هرگز از تهران به مسکو سفر نکرد و نمی‌توانست بکند (نه با من و نه با طبری). من خود، چنانکه گفتم از طریق عشق‌آباد به مسکو رفتم آن هم نه در معیّتّت طبری که سالها پیش از آن در مسکو اقامت گزیده بود. خوب، بفرمائید این مسافرت جمعی چهارگانه (سغائی، طبری، فروتن و قاسمی) چگونه و در چه تاریخی ممکن بود به وقوع پیوسته باشد؟ اینها همه داستان «خسن و خسین هر سه دختران مغاویه‌اند» را بیاد میاورد. اگر غرضی در کار نباشد، آیا نباید گفت که تهرانی فقط این مسافرت را در خواب دیده و آن را حقیقت پنداشته و بدتر اینکه به مثابه واقعیتی مسلّم در«خاطرات» خود آورده است؟
طبری دوران جوانی خود را در ایران گذرانده و در تهران تحصیل می‌کرده است. او «دورة دانشجوئی را در کشورهای غرب زندگی» نکرده است. او را در سنین جوانی به جمع 53 نفر جلب کردند، در 1316 به زندان افتاد، در 1320 آزاد شد و در حزب توده به فعالیّت پرداخت. پس از آذر 25 یکبار خود را به باکو و مسکو رسانید ولی او را به تهران برگردانیدند. دفعة دوّم در أواخر 1327 پس از تیراندازی به شاه دوباره رهسپار مسکو شد و تا 1957 در آنجا اقامت داشت و از آنجا به آلمان دموکراتیک نقل مکان کرد. اگر اشتباه نمی‌کنم طبری خود هرگز پاریس را ندیده بود تا بتواند دیگران را در مسئلة «فرنگ» ارشاد کند. این ادعا که طبری دورة دانشجوئی را در کشورهای غرب زندگی کرده از بیخ و بن بی‌اساس است.
یک اصلاح کوچک دیگر: فروتن و قاسمی به مسکو «نگریختند». در تابستان سال 1331 هیئت اجرائیه تصمیم گرفت هیئتی مرکب از بقراطی، فروتن و قاسمی را به مسکو بفرستد تا گزارشی از وضع ایران و حزب به اطلاع اعضای کمیتة مرکزی مقیم مسکو برسانند و پس از بحث و تبادل نظر با رهنمودهائی به ایران بازگردند. در عین حال پنج تن از اعضای هیئت اجرائیه در جلسه‌ای بدون حضور قاسمی و فروتن نامه‌ای به رادمنش و مقامات شوروی نوشتند که از مراجعت این دو تن به ایران جلوگیری بعمل آید. در واقع قاسمی و فروتن هر دو چنین می‌پنداشتند که به ایران باز خواهند گشت و برای بازگشت در نزد مقامات شوروی اصرار ورزیدند. متأسفانه بر من معلوم نیست تحت تأثیر آن نامه یا مستقل از آن، مقامات شوروی ما را از بازگشت منع کردند به این عنوان که «ما نمی‌خواهیم شما را تحویل زندان مصدق بدهیم» در حالی که مراجعت ما به ایران در آن تاریخ (اواخر 1331) خطری در برنداشت. ما در حین مسافرت به اتحاد شوروی، در مشهد به وجود چنین نامه‌ای در نزد بقراطی پی بردیم و از او خواستیم که برای اطلاع آن را در اختیار ما بگذارد، بقراطی نامه را پاره کرد تا ما بر مضمون آن وقوف نیابیم. به این نامه در پلنوم چهارم اشاره‌ای رفت، ولی مانند بسیاری مسائل دیگر و مسائلی گاهی مهم‌تر از آن، در چاه ویل افتاد. اندکی کمتر از یک سال بعد کودتای 28 مرداد پیش آمد و بازگشت ما عملاً منتفی شد.
باری، سخنم بر سر این است که مسافرت قاسمی و فروتن (به همراهی بقراطی و نه سغائی و طبری) آن هم نه از راه باکو بلکه از طریق عشق‌آباد طبق تصمیم هیئت اجرائیه برای انجام مأموریتی حزبی صورت گرفت. فکر نمی‌کنم فعل «گریختن» بازتاب واقعیّت باشد.
تهرانی فرار (و واقعاً فرار برازنده است) اسکندری را به پاریس پس از شکست آذربایجان (أواخر 1325 یا اوایل 26) که موجبی و سببی بر آن متصوّرّ نبود، آنهم با گذرنامة دیپلوماتیک «گریختن» نمی‌نامد. او مسافرت رادمنش یا طبری را به مسکو برای آنکه در چنگال رژیم شاه گرفتار نیایند، «گریختن» تلقی نمی‌کند و در این مورد حق هم با اوست، او از اسکندری پیوسته با احترام یاد میکند، خاطرات «پربار و آموزنده»!! او را می‌ستاید. او برای آخرین بار که به ملاقات او می‌رود، به احترام دوزانو در برابر او می‌نشیند و از «افاضات» او بهره‌مند می‌گردد امّّا همینکه کار به قاسمی و فروتن می‌رسد یکباره لحن او آهنگ دیگری به خود می‌گیرد و سخنان نامعقولی به هم می‌بافد برای آنکه این لحن خود را جا بیندازد. براستی چرا چنین است؟ تهرانی که با فروتن و قاسمی «پدرکشتگی» ندارد، پس این کینه و بیزاری از کجاست؟
بیاد میاورم «کیهان لندن» را که در یکی از شماره‌های سال گذشتة خود (67 یا اوایل 68) طیّ مقاله‌ای مفصل داستان پناه بردن دکتر حسین فاطمی، وزیرخارجة دولت مصدق را به حزب تودة ایران و سپس چگونگی لو رفتن او را مطرح ساخته بود که سراسر آن دروغ و ساختگی بود و اعتراض بسیاری از خوانندگان را برانگیخت. در این مقاله آمده است که مسئلة تحویل دادن دکتر فاطمی به مقامات کودتا در هیئت اجرائیة حزب در ایران مورد بحث قرار گرفت و فروتن و قاسمی به آن رأی موافق دادند، تُفُ بر آدمیان پست و فرومایه! آخر فروتن و قاسمی در زمان کودتا و مخفی شدن دکتر فاطمی در ایران نبودند تا درجلسة هیئت اجرائیه شرکت کنند و رأی به موافقت یا مخالفت بدهند. من با دوستی این دروغ بزرگ را در میان گذاشتم و دلائل آن را بیان داشتم او هم مراتب را طیّ نامه‌ای کوتاه به اطلاع کیهان رسانید. این هفته نامه اعتراضات بسیاری را در مورد مقالة مزبور منعکس ساخت، ولی از درج خبر مربوط به رأی قاسمی و فروتن خودداری ورزید.
یکبار دیگر به این سؤال و جواب «خاطرات» خیره می‌شوم و از خود می‌پرسم: شأن نزول آن چیست. چه تجربة گران‌بهائی در این سخنان نهفته است که جوانان باید از آن بیاموزند؟ همسوئی میان مقالة کیهان لندن و تقریرات تهرانی از نظر پنهان نیست یکی ناجوانمردانه و به دروغ اتّهام سیاسی و اخلاقی می‌بندد و دیگری قاسمی و فروتن را تا سرحد مردمان عامی و اُمّی که هرّ را از برّ نمی‌شناسند، تنزل می‌دهد و هر دو برخلاف حقیقت رقم می‌زنند. به راستی چرا افرادی در جاها و مقام‌های متفاوت اینقدر به پَروپای قاسمی و فروتن می‌پیچند؟
هفته نامة کیهان در یکی از شماره‌های اخیر خود مدعی می‌شود: «ما می‌کوشیم خبرها را چنان بدهیم که روی داده‌اند» (شمارة 475 مهر ماه 72).
آیا خبر دستگیری دکتر فاطمی آنچنان آمده که در واقعیّتّت روی داده است؟ پایان مقاله
نبرد آشکار و دامنه‌داری که در سال‌های دهه چهل شمسی در جنبش کمونیستی جهانی درگرفت، در جوانان روح شورش و عصیان دمید و آنها را به سوی افکار و فعالیّت‌های انقلابی سوق داد که قیام جوانان در پاریس در تابستان 1968 نموداری از آن بود. اتحاد شوروی، بخصوص پس از تجاوز وحشیانه‌اش به چکوسلواکی که او را در انزوای کامل انداخت و حزب تودۀ ایران که خود را دربست در خدمت منافع و مصالح شوروی گذاشته بود، آری این هر دو در موقعیّت دشواری قرار گرفتند. جوانان ایرانی که در کشورهای غرب از حزب توده جدا شدند و در آغاز به دنبال احیاء حزب طبقۀ کارگر ایران رفتند، مبارزه با رویزیونیسم و افشاء ماهیّت اتحاد شوروی را در سرلوحۀ کار خود قرار دادند. اکثریت جوانان که در«سازمان انقلابی حزب تودۀ ایران» گرد آمدند، در پی تحقّق چنین برنامه‌ای بودند.
برای مقابله با این وضع حزب توده عاملین خود را به درون سازمان‌ها و گروه‌هائی که شکل می‌گرفتند می‌فرستاد که برخی نیز در رهبری آنها جائی برای خود می‌یافتند. در همان حال حزب توده با تلقین مقامات شوروی این نیرنگ را بکار بست که افرادی را از حزب اخراج کند تا آنها با تظاهر به این امر که به علّت مخالفت با مشی رهبری از حزب اخراج شده‌اند و با انتقاد از حزب، در مواردی نیز با نثار دشنام و ناسزا به کامبخش و کیانوری، اعتماد افراد وگروه‌ها را بدست آورند و آنگاه با فراغت بال در خدمت امیال مقامات شوروی قرار گیرند. وظیفۀ آنها این بود تا آنجا که بتوانند از تبلیغات و افشاگری بر ضد رویزیونیسم و سوسیال امپریالیسم شوروی، از احیاء حزب طبقۀ کارگر، حزبی که در برابر حزب توده قد علم کند، جلوگیرند و در صورت توانائی، سازمان‌ها و گروه‌های متشکل را درهم ریزند، آنها را به انشعاب بکشانند و یا آنکه آنها را از راه صحیح منحرف ساخته، به بیراهه بیندازند. نخستین کسی که این تاکتیک شامل حالش شد، کشاورز بود. پس از او افرادی دیگر با همین ترفند در غرب و در ایران به ستون‌های سیاست شوروی تبدیل شدند. به عنوان نمونه می‌توانم از حسن نظری و عنایت رضا نام ببرم. فرد دیگری که خود شاهد آن بودم و به اخراج او نیز رأی دادم همین مهدی تهرانی است.
من تهرانی را یکی دوبار در برلن شرقی ملاقات کرده بودم، ولی هنوز شناخت درستی از او نداشتم. در یکی از جلسات شعبۀ ایران (رادمنش، فروتن، کیانوری) کیانوری مدارکی به جلسه ارائه داد دالّ بر اینکه تهرانی در ارتباط با خرید حروف چاپ از انگلستان، اسنادی جعل کرده و امضای جعلی در زیر آنها گذاشته است. این مجمل و عصارۀ بیاناتی است که کیانوری به اطلاع جلسه رسانید. پس از آن پیشنهاد اخراج تهرانی را داد که با آن موافقت شد. من نیز به آن رأی دادم. بعدها تهرانی یکبار با من دربارۀ اخراج خود از حزب، آنهم به طور گذرا صحبت کرد، ولی در جائی دیگر سخنی از آن بمیان نیاورد و حتی در خاطرات خود نیز، تا آنجا که حافظه‌ام یاری می‌دهد، از آن یاد نکرده است.
بدیهی است وقتی حزب کسی را اخراج میکند، دست او را برای انتقاد از حزب و تندی و پرخاشی نسبت به برخی از اعضای حزب و رهبری باز می‌گذارد. تهرانی با استفاده از همین وسیله توانست در هر سازمانی، خواه سیاسی (سازمان انقلابی، سازمان توفان، چریک‌ها، مجاهدین...) خواه توده ای (کنفدراسیون) مستقیم یا با دستِ دست‌آموزانِ خود نفوذ کند،آنها را از خط صحیح منحرف سازد (سازمان انقلابی) یا به انشعاب بکشاند (سازمان انقلابی، کنفدراسیون و ...).
مهدی تهرانی نخود هر آشی است، در همه جا حاضر است، در تمام اعمال و فعالیّت‌هائی که از جانب نیروهای مختلف صورت می‌پذیرد، شرکت دارد. این حقیقت در سراسر خاطرات او نیز مانند خاری در چشم می‌خلد.
آنچه که از خاطرات او می توان بیرون کشید، آن است که فکر و عمل او، سراسر فعالیّت او در جهت منویّات و تمایلات اتحاد شوروی و حزب توده سیر میکند. او هر جا صدائی بر ضد رویزیونیسم و سوسیال امپریالیسم برمی‌خاست، به شکلی آن را خاموش می‌کرد، هر جا سازمانی در برابر حزب توده قد برمی‌افراشت، آن را به طریقی از میان برمی‌داشت یا از توان می‌انداخت. تهرانی اهل سازندگی نیست، هنر او در ویرانگری است.
خاطرات تهرانی، برخلاف نظر ناشر آن، یک نمونۀ بدآموزی است از این جهت که به خوانندگان خود می‌آموزد به هیچ چیز پایبند نباشند، بر هیچ اندیشه و عقیده‌ای پای نفشارند، همه جا باشند و هیچ جا نباشند، در هر معرکه‌ای وارد شوند، امّا برای آنکه آن را برهم زنند. هیچ آموزشی زیانبارتر از موعظه دربارۀ بی‌ثباتی و نااستواری نیست. خاطرات تهرانی یک چنین موعظه‌ای است که باید گوش‌ها را بر شنیدن آن بست.
در جائی این اندیشۀ نغز و پر مغز را خواندم که:
هدف زندگی پاسداری از خاکستر نیست / هنر، در شعله‌ور نگاه داشتن آتش زندگی است
تهرانی نه تنها پاسدار خاکستر است که خاموش‌کنندۀ آتش زندگی نیز هست.
باید متذکّرّ شوم که تهرانی در ظاهر با ما سه نفر سَرِ مهربانی داشت، می‌گویم در ظاهر چون در باطنش غیب نمی‌دانم. وقتی در تابستان 1966 (و نه در 1967 آنگونه که خود او در خاطراتش آورده) در پاریس به دیدن ما آمد، ما وضع خود و رفتار سازمان انقلابی را برای او توضیح دادیم و گفتیم این سازمان به زودی ماهیانه‌ای را که برای ما مقرّر داشته، قطع خواهد کرد. از او پرسیدیم: آیا این امکان هست که ترجمۀ آثار مائو را مقامات چینی به ما واگذار کنند تا ما بتوانیم با درآمد ترجمه چرخ زندگی خود را بگردانیم؟ در جواب گفت: شما آماده‌اید این آثار را ترجمه کنید؟ چون جواب مثبت شنید، در دم از آثار چهار جلدی مائوتسه دون دویست تا سیصد صفحه را تعیین کرد که پس از ترجمه برای بخش فارسی شعبۀ مطبوعات خارجی در پکن (شاید هم به آدرس خود او) بفرستیم. بدین ترتیب ممرّ درآمدی برای یک زندگی محقّر برای ما فراهم آمد.
همین پیشنهاد را قبلاً به رهبری «سازمان انقلابی» داده بودیم، به ما گفتند چینی‌ها خود مترجمین بسیار خوبی دارند و آنها را به ترجمۀ ما نیازی نیست و معلوم شد که دروغ گفته‌اند و این دروغ با رفتاری که آنها در قبال ما درپیش گرفتند و مقرری ماهیانۀ ما را نیز قطع کردند، در خور تأمل است. ما (قاسمی و فروتن) بعدها در نشریه‌ای با عنوان «نامه به رفقا» که به قلم قاسمی است و کیانوری به غلط آن را نامۀ من پنداشته، رفتار این نابکاران را که قصد نابود کردن ما را داشتند، انتشار دادیم که اخیراً بُنگاهی بنام «انتشارات سورخ» (؟!) آن را تجدید چاپ کرده است.
ظرف مدّت کوتاهی ترجمه آن بخش از آثار مائو را که تهرانی تعیین کرده بود، به پایان بردیم و به پکن فرستادیم. اما حق‌الترجمه فوراً به دست ما نرسید و عناصر «انقلابی» انواع و اقسام اِشکال و ایراد تراشیدند. بر اثر نداشتن هیچگونه درآمد، چهرۀ مرگ را با داسش در برابر خود دیدیم. ولی بهر حال تهرانی این وسیله را در اختیار ما گذاشت.
در تابستان 1967 تهرانی بار دیگر به پاریس آمد. ما دیگر در آپارتمانی که قبلاً در اجاره داشتیم، نبودیم. قاسمی و من در دو اطاق کوچک ارزان، در مهمانخانه‌ای در پرسروصداترین نقطۀ پاریس که شب خواب را از من می‌ربود، به‌سرمی‌بردیم و زندگی بخور و نمیری داشتیم. تهرانی دو یا سه بار قرار دیدار خود را با ما در رستورانی گذشت و ما هر بار برای آنکه سربار نشویم شام مختصری می‌خوردیم و به میعادگاه می‌رفتیم، ولی او با سماجت ـ البتّه از روی مهربانی ـ ما را وامیداشت غذائی را که علیرغم میل ما سفارش می‌داد صرف کنیم. این مهربانی‌ها هنوز از خاطرم نرفته است.
داوری من دربارۀ کسانی که با سیاست و فعالیّت اجتماعی سروکار دارند، بر این اساس نیست که آنها محبّت و مهربانی خود را از من دریغ نداشته‌اند؛ داوری من بر اساس موضعی است که آنها در قبال طبقۀ کارگر و آمال و اهداف آن اتّخاذ می‌کنند. از دیدگاه من این یگانه مأخذ صحیح ارزیابی از کسانی است که وارد گود سیاست و فعالیّّت اجتماعی‌اند. تهرانی از این دیدگاه نمره‌اش صفر که سهل است، منهای بی‌نهایت است.
***
درجبهه نبرد طبقاتی
مروری بر اخبار و گزارشات کارگری مهر ماه ۱۴۰۵
تاریخ ایران مملو از قهرمانان و ضدقهرمانان است، اما آنکه تاریخ را می‌سازد، توده‌های رنج و کارند. از زمانی که بخشی از سرمایه‌داری نوپای ایران، با ورود امپریالیست‌ها، به زائده‌ی سرمایه‌داری جهانی تبدیل شد و بورژوازی وابسته شکل گرفت، کارگران علیه این وابستگی به مبارزه برخاستند. این مبارزه ادامه یافت تا آنکه در انقلاب بهمن، بساط آمریکا و غرب برچیده شد و بزرگ‌ترین دستاورد این انقلاب، یعنی «استقلال سیاسی» ایران، به دست آمد.
با این حال، نیروهای وابسته به غرب و طرفداران آن بیکار ننشسته‌اند و همچنان برای بازگشت به بهشت ازدست‌رفته‌ی خود تلاش می‌کنند. در گذشته، کشورهای قدرتمند ضربات بسیاری به ایران وارد کرده و بخش‌هایی از خاک آن را جدا کرده‌اند. با این همه، حتی مأموران و وابستگان به قدرت‌های خارجی نیز جرئت نکرده بودند آشکارا از تجزیه‌ی ایران دفاع کنند و برای آن توجیه نظری بتراشند؛ تا امروز که «ظریف‌الدوله‌ای» پیدا شده و با بی‌شرمی تمام، حتی انعقاد «قرارداد ترکمنچای» جدیدی را لازم می‌داند.
کارگران و زحمتکشان تاکنون در مبارزه‌ی خود برای دستیابی به زندگی شایسته، هرگز از مبارزه علیه دشمنان خارجی غافل نشده‌اند. آنان همچنان هوشیار و بیدارند و علیه دشمنان خارجی و عوامل داخلی آنان پیکار می‌کنند.
به یمن اجرای سیاست‌های ایران‌بر‌بادده الیگارش‌های غرب‌گرای اتاق بازرگانی است که رئیس سازمان برنامه و بودجه‌ی کشور اعلام میکند حدود ۴۴ میلیون نفر در کشور نیازمند دریافت یارانه هستند. با این حال، سیاست‌های دشمن‌شادکن همچنان ادامه دارد. رئیس بانک مرکزی به «دلارپاشی» مشغول است و خواهان واگذاری دارایی‌های بانک‌هاست. با بی‌ارزش کردن ریال در برابر ارزهای خارجی نیز قدرت خرید کارگران و زحمتکشان را بیش از پیش کاهش می‌دهد.
در شرایطی که ۸۰ درصد کارگران و کارمندان در آستانه‌ی فقر قرار دارند و سفره‌ی کارگران هر روز کوچک‌تر می‌شود، سازشکاران لانه‌کرده در ارگان‌های حکومتی، راه‌حل را همچنان در ادامه‌ی همین سیاست‌ها و سازش با غرب می‌دانند.
ولی با وجود سرکوب مزدی و معیشتی، تهدید و اخراج کارگران و بازداشت و زندانی شدن فعالان صنفی، کارگران علیه متجاوزان صهیوامپریالیست و سیاست‌های نئولیبرالی مبارزه کرده و در مهرماه نیز برای تحقق مطالباتشان، به اشکال مختلف دست به تجمع و اعتراض زده‌اند. حال مروری بر مهم‌ترین رویدادهای مطالبه‌گری در مهرماه خواهیم داشت:
نفت، گاز و پتروشیمی
کارگران رسمی و پیمانی صنایع نفت، گاز و پتروشیمی همچون گذشته علیه امپریالیسم و صهیونیسم میدان‌داری کرده و هم‌زمان در مهرماه نیز علیه «تبعیض، گرانی، بیمه‌ی تکمیلی، افزایش هزینه‌های درمانی، اخراج و قطع حقوق و مزایا، حداقل مزد ۲۴.۹ میلیون تومانی و سبد معیشت ۹۰ میلیونی، سیستم پیمانکاری و نبود امنیت شغلی و معیشتی، شرایط سخت شغلی و ثبت نشدن اطلاعات خود در سامانه‌ی ساماندهی، تأخیر در پرداخت حقوق‌های اندک و مطالبات معوقه و...» در شرکت‌های «پتروشیمی غدیر تهران، ملی حفاری، پروژه‌ی فاز دوم پالایشگاه گاز ایلام، انبار نفت اراک، حفاری شمال، پیمانکاری پروژه‌های مستمر وزارت نفت و پارس جنوبی» دست به اعتراض زده و خواستار «بازگشت به کار کارگران اخراجی، حذف سیستم پیمانکاری و عقد قراردادهای دائم، اصلاح فوری وضعیت بیمه‌ی تکمیلی، تعیین تکلیف وضعیت شغلی و حقوقی، پایان دادن به سیاست وعده‌درمانی و خلف وعده‌ها، ثبت اطلاعات کارگران در سامانه‌ی ساماندهی، پرداخت به‌موقع حقوق‌ها و مطالبات معوقه و افزایش حقوق‌ها متناسب با تورم» شدند.
مهم‌ترین مطالبه‌ی کارگران، حذف پیمانکاران و سیستم پیمانکاری و، در یک کلام، پایان دادن به سیاست‌های نئولیبرالی است؛ سیاست‌هایی که ثروت و هستی ایران را نشانه گرفته، کارگران و زحمتکشان را به بردگی کشانده، تخم خیانت به کشور را در میان نئولیبرال‌ها و غرب‌گرایان پراکنده، عرق ملی را در میان آنان از بین برده و آنان را به عوامل مستقیم و غیرمستقیم غرب تبدیل کرده‌اند.
فرهنگیان
با آغاز سال تحصیلی، بار دیگر مطالبات دانش‌آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان برجسته‌تر شد و مطالبه‌گری معلمان و دانشجویان نشان داد که تا زمانی که ظلم، اجحاف، سرکوب مزدی و سیاست پولی‌سازی وجود دارد، مبارزه برای تحقق مطالبات برحق نیز ادامه خواهد داشت.
کشاندن سیاست‌های نئولیبرالی به عرصه‌ی آموزش و پولی‌سازی مدارس و دانشگاه‌ها، شکاف میان فقر و ثروت را بیشتر و مبارزه علیه این سیاست‌ها را شدیدتر میکند. مسئولان باید بدانند که سرکوب و به بند کشیدن معلمان نیز صورت‌مسئله را پاک نخواهد کرد و تا زمانی که مافیای لانه‌کرده در نظام آموزشی به چپاول مشغول است، مبارزه‌ی بی‌امان سرکوب‌شدگان نیز ادامه خواهد داشت.
در مهرماه، اگرچه آقایان رسول بداقی، غفار دیندار، علی صفری، علی‌حسن بهامین و حجت سادات، از فعالان صنفی فرهنگیان، با سپردن وثیقه از زندان آزاد شدند، اما همچنان ده‌ها معلم شاغل و بازنشسته در حال تحمل حبس‌اند یا در بازداشت به سر می‌برند.
مسئولان حکومت باید دریابند که با ایجاد نارضایتی، سرکوب معلمان و دانشجویان و حمایت از الیگارش‌های بی‌وطن، نمی‌توان در برابر دشمن خارجی ایستادگی کرد.
کادر درمان
بیست‌وچهارم مهر در ایران روز پرستار بود و تجلیل از پرستاران از در و دیوار می‌ریخت، ولی در میان مسئولان کسی تمایل نداشت تا از حرف کم کند و بر مبلغ بیفزاید. در فروردین‌ماه، حقوق پرستاران معادل ۱۵۹ دلار بود، ولی در روز پرستار، همان حقوق معادل ۱۰۰ دلار شد. مخارج دلاری و حقوق‌های ریالی، در کنار بی‌ارزش شدن عمدی و روزانه‌ی ریال، زندگی پرستاران و دیگر زحمتکشان مزدبگیر را به نابودی کشانده و بسیاری از پرستاران را به ترک حرفه‌ی مقدس پرستاری واداشته است.
تناسبی میان مسئولیت پرستاران و کادر درمان و دریافتی آنان برقرار نیست. خستگی ناشی از شیفت‌های سنگین، فرصت زندگی را از آنان می‌گیرد و از هفته‌ی دوم هر ماه نیز باید با دستان خالی با مشکلات سر کنند. ۲۴۰ ساعت کار در اورژانس با حقوق ۲۵ میلیون تومانی، نتیجه‌ای جز فرسودگی ندارد.
در مهرماه، نیروهای شرکتی بخش خدمات بیمارستانی استان گلستان و شماری از پرستاران ارومیه به «سیستم پیمانکاری، تأخیر هفت‌ماهه تا دوازده‌ماهه در پرداخت مطالبات مزدی و صنفی، تداوم مشکلات معیشتی و پرداخت نشدن به‌موقع حقوق، کارانه، اضافه‌کاری و کمک‌هزینه‌های مسکن، لباس و...» اعتراض کردند و خواستار «حذف پیمانکاران، رسیدگی به مطالبات پرستاران و کادر درمان و پاسخ‌گویی به آنها» شدند.
بازنشستگان
بازنشستگان مگر چه می‌خواهند که سال‌هاست در خیابان فریاد می‌زنند، ولی گوش شنوایی نمی‌یابند؟! بازنشستگان فرهنگی، تأمین اجتماعی، مخابرات، فولاد و دیگر بازنشستگان خواستار اجرای کامل و بدون تبعیض قوانین مربوط به حقوق، رتبه‌بندی و متناسب‌سازی، شفافیت محاسبات و تعیین تکلیف حقوق قانونی خود هستند. با این حال، اجرای سیاست‌های نئولیبرالی در طول چهار دهه، تمامی حقوق حقه‌ی بازنشستگان را، مانند حقوق دیگر زحمتکشان و کارگران، نادیده گرفته و شرایط وحشتناک کنونی را به وجود آورده است؛ شرایطی که بازنشستگان را در روزهایی که می‌بایست در کنار خانواده در آرامش به سر ببرند، به خیابان کشانده است.
بازنشستگان کارگری تأمین اجتماعی، فولاد، مخابرات، فرهنگی و... در شهرهای شوش، اهواز، دزفول، کرمانشاه، اصفهان، تهران، رشت، سنندج، بیجار، تبریز، همدان، قزوین و خرم‌آباد، همانند ماه‌های گذشته، در مهرماه نیز در اعتراض به «مشکلات معیشتی و بیمه‌ای، تأخیر در پرداخت مستمری و مزایا، واگذاری دارایی‌های تأمین اجتماعی، گرانی، تورم، حقوق‌های زیر خط فقر، سقوط روزافزون ارزش ریال و...» تجمعات اعتراضی ترتیب دادند و خواستار «درمان رایگان، پرداخت به‌موقع مطالبات، بازنگری در افزایش مستمری و مزایا، صیانت از دارایی‌های تأمین اجتماعی، شفافیت در اجرای قوانین مرتبط با بازنشستگان، پاسخ‌گویی مسئولان و رسیدگی به دیگر مطالبات قانونی و طبیعی خود و...» شدند.
اگرچه تمامی مطالبات بازنشستگان برحق، قانونی و طبیعی است، گاهی بازنشستگان در واکنش به سیاست‌های به‌غایت ضدملی و ایران‌بر‌بادده مسئولان نئولیبرال و غرب‌گرا و تحت تأثیر نیروهای شبه‌تروتسکیست و آنارکوسندیکالیست، شعارهای کاملاً اشتباه و دشمن‌پسند بر زبان می‌آورند که شایسته‌ی آنان نیست و می‌بایست آنها را اصلاح کنند.
کارگران صنوف دیگر
در طول چهار دهه، نئولیبرال‌ها علاوه بر چپاول ثروت‌های عمومی تحت عنوان خصوصی‌سازی، با سرکوب تشکل‌های مستقل، منفردسازی کارگران و زحمتکشان و تبدیل قراردادهای «دائم» به «موقت» و «روزمزد بی‌مدت»، تمامی حقوق قانونی کارگران و زحمتکشان شاغل و بازنشسته را سرکوب و پایمال کردند؛ تا جایی که دیگر هیچ تشکل مستقل قانونی وجود نداشته باشد و تنها حدود ۴ درصد از کارگران قرارداد دائم داشته باشند.
آنان تمامی قوانین تصویب‌شده را که خود ناقص و ناکافی بودند، کنار گذاشتند، بی‌قانونی را به رسمیت شناختند و کارگران و زحمتکشان را همچون بردگانی زیر ظلم و فشار کارفرمایان رها کردند.
با این حال، کارگران و زحمتکشان شاغل و بازنشسته علیه استثمار وحشیانه‌ی سرمایه‌داری نئولیبرال هار به مبارزه برخاسته‌اند و تا دستیابی به مطالبات قانونی، برحق و انسانی خود از پای نخواهند نشست. کارگران صنوف مختلف در مهرماه نیز برای ایجاد تشکل‌های مستقل و دستیابی به زندگی شایسته‌ی انسانی، در عرصه‌ی مبارزه‌ی بی‌امان خود تلاش کردند.
کارگران «بخش ابنیه‌ی فنی شرکت راه‌آهن، بخش تعمیرات و نگهداری خطوط جنوب اهواز، بخش نگهداری خط و ابنیه‌ی فنی راه‌آهن اراک، کارخانه‌ی فولاد پارس هفت‌تپه، ذوب‌آهن اصفهان، ماشین‌سازی هپکو اراک، کارخانه‌ی فولادسازان امیر آروان در شهرک صنعتی شکوهیه‌ی قم، شرکت پی و پل جنوب در معادن سنگ‌آهن سیرجان، پروژه‌ی ساخت کارخانه‌ی فولاد آلیاژی بافق، ریسندگی خاور رشت، ایران‌برک رشت، شهرداری تکاب، شهرداری ملارد، شهرداری لیکک در استان کهگیلویه و بویراحمد، پیمانکاری شهرداری ماهشهر، مناطق هشت‌گانه‌ی شهرداری اهواز، پیمانکاری آتش‌نشانی شوش، شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان غربی، پیمانکاری مترو، مجتمع کشت، صنعت و دامپروری مغان در پارس‌آباد، کارگران رسمی مجتمع کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه، کارخانه‌ی شیشه فلوت واقع در شهرک فارسجین تاکستان، کارگران روزمزد و ساده‌کار ساختمانی خوزستان، اعضای تعاونی مسکن شرکت جنگل‌های شفارود تالش و کارگران روزمزد پروژه‌ی ساخت بیمارستان سوانح و سوختگی ایرانشهر» و همچنین رانندگان استیجاری واحد حمل‌ونقل شهرداری تبریز و جوانان جویای کار در دزفول، شوش و اهواز، در شرایطی که سبد معیشت به ۹۰ میلیون تومان رسیده و حداقل حقوق حدود ۲۵ میلیون تومان است، به اشکال مختلف دست به اعتراض زدند.
آنان خواستار «آزادی کارگران و معلمان زندانی، حذف سیستم پیمانکاری، بازگشت کارگران اخراجی به کار، جذب بیکاران بومی، حق تشکل مستقل، حق اعتراض، افزایش دستمزدها متناسب با نرخ تورم، پرداخت به‌موقع حقوق‌ها، پرداخت معوقات، تبدیل وضعیت، اجرای طرح طبقه‌بندی مشاغل و...» شدند.
***
حذف سیستم پیمانکاری و کنار گذاشتن سیاست‌های چپاولگرانه‌ی نئولیبرالی، به رسمیت شناختن حق ایجاد تشکل و حق اعتراض، در کنار افزایش دستمزدها، تأمین امنیت شغلی و معیشتی، بیمه‌ی درمانی و بیمه‌ی بیکاری، سازوکارهایی هستند که به تقویت دفاع میهنی در برابر دشمن متجاوز کمک می‌کنند. مسئولان عدالت‌خواه و خواهان حفظ استقلال کشور باید درک کنند که برای استحکام بخشیدن به پشت جبهه، راه دیگری جز این ندارند.
چاره‌ی رنجبران، وحدت و تشکیلات است!
***
درددل یک کارگر آگاه
از برکات استعمار تا معجزات اسلام‌زدگی؛ حکایتی از فرنگ‌دوستی شاه‌پرستان
در تاریخ، بسیار اتفاق افتاده است که قومی به سرزمین دیگران رفته، سالها در آنجا فرمان رانده، از آب و خاک و دسترنج مردمش بهره برده و چون روزگار برگشته و فرزندان همان مردم به سرزمین فاتحان آمده‌اند، فریاد برآورده که مملکت از دست رفت! این حکایت تازه‌ای نیست، اما ظاهراً برای بعضی از سلطنت‌طلبان ما هنوز از عجایب هفتگانه است.
این روزها که دانش‌آموزان فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی به خیابان آمده‌اند و از وضع آموزش و آینده‌ی زندگی خود شکایت دارند، گروهی از مفسران سلطنت‌طلب، بی‌آنکه چندان خود را گرفتار مطالعه‌ی اوضاع اقتصادی و اجتماعی اروپا کنند، علت را یافته‌اند: «اسلام‌زدگی!» به روایت ایشان، مهاجران مسلمان آمده‌اند و اعتراضات را به آشوب کشانده‌اند. گویی در فرانسه تا پیش از ورود مسلمانان نه اعتراضی بوده، نه اعتصابی و نه کسی به فکر مخالفت با دولت افتاده است.
اگر این کشف را در پاریس سال ۱۷۸۹ اعلام می‌کردند، لابد لویی شانزدهم با خیال آسوده فرمان می‌داد چند مسلمان را از کشور اخراج کنند تا انقلاب فروبنشیند. بخت با او یار نبود که چنین مشاورانی نداشت!
اما از شوخی گذشته، تاریخ فرانسه در این باب حرف‌هایی دارد که شنیدنش برای شیفتگان تمدن غرب بی‌فایده نیست.
در ۱۸۳۰، سپاهیان فرانسه به الجزایر لشکر کشیدند. الجزایری‌ها نه به پاریس حمله کرده بودند و نه در کار تصرف کاخ ورسای بودند. این فرانسویان بودند که به آن سوی مدیترانه رفتند و ۱۳۲ سال در آن سرزمین ماندند. زمین‌ها را تصاحب کردند، منابع را به خدمت گرفتند و مردمان بومی را از بسیاری حقوق محروم ساختند. در این مدت، نه کسی از خطر «مسیحی‌زدگی آفریقا» سخن می‌گفت و نه اشغال سرزمین دیگران را تجاوز به هویت فرهنگی آن می‌نامیدند. عنوان آبرومندانه‌اش «رسالت تمدن‌ساز» بود!
البته این رسالت تمدن‌ساز از آن تجارت‌های سودآوری بود که منفعتش بیشتر به جیب تمدن‌ساز می‌رفت و زحمتش نصیب مردمی می‌شد که قرار بود متمدن شوند.
حال پس از گذشت نسل‌ها، وقتی فرزندان همان سرزمین‌ها در جست‌وجوی کار و زندگی بهتر راه فرانسه را پیش می‌گیرند، ناگهان مسئله‌ی مهاجرت به مصیبتی ملی تبدیل می‌شود. عجب معامله‌ای! فرانسوی حق داشت به الجزایر برود و در آنجا صاحب زمین و اختیار شود، اما الجزایری که به فرانسه می‌آید، باید پاسخ‌گوی همه‌ی گرفتاری‌های اقتصادی و اجتماعی کشور میزبان باشد.
در این میان، سرمایه‌داران نیز حساب خود را خوب بلد بوده‌اند. کارگر مهاجر تا وقتی در کارخانه و ساختمان و خدمات کار میکند و نیروی کار ارزان یا مورد نیاز بازار را فراهم می‌آورد، وجودش مغتنم است؛ اما همین که سخن از دستمزد و مسکن و حقوق اجتماعی به میان می‌آید، ناگهان معلوم می‌شود که حضورش برای جامعه هزینه دارد.
از سوی دیگر، در خیابان‌های همین فرانسه کسانی هستند که تکلیف اقامتشان روشن نیست، کار و سرپناه مناسبی ندارند و گاه شب را در خیابان به صبح می‌رسانند. دسترسی آنان به درمان و حمایت اجتماعی نیز بسته به وضعیت اقامتشان متفاوت و گاه بسیار دشوار است. حال چگونه این درماندگان، که از اداره‌ی زندگی خود عاجز مانده‌اند، یکباره در تبلیغات سیاسی چنان صاحب قدرت می‌شوند که گویا اختیار مدارس و خیابان‌های فرانسه به دست آنان افتاده است؟
این از آن معجزاتی است که تنها در دستگاه تبلیغاتی راست افراطی رخ می‌دهد: آدمی که برای یافتن جای خواب درمانده، ناگهان فرمانده‌ی آشوب‌های یک کشور معرفی می‌شود!
اما این معجزه بی‌حکمت نیست. اگر گرفتاری مسکن از وجود مهاجر باشد، دیگر لازم نیست کسی از سوداگری زمین و مستغلات بپرسد. اگر کمبود امکانات آموزشی را بتوان به مسلمانان نسبت داد، بودجه‌ی دولت و سیاست‌های ریاضتی از پرسش معاف می‌شوند. به این ترتیب، صاحبان سرمایه از معرکه کنار می‌روند و مهاجر بی‌خانمان می‌ماند و بار گناهانی که نه مرتکب شده و نه حتی اختیار جلوگیری از آنها را داشته است.
سلطنت‌طلبان وطنی ما نیز که در تقلید از بعضی مدهای سیاسی فرنگ دستی توانا دارند، این استدلال را از راست افراطی اروپا گرفته و با مختصری چاشنی شاه‌پرستی به فارسی برگردانده‌اند. از آن همه میراث فکری اروپا، از «ولتر» و «روسو» گرفته تا تاریخ مبارزات کارگری و جنبش‌های اجتماعی، ظاهراً تنها همین یک درس را آموخته‌اند که هرگاه اوضاع به هم ریخت، نخست یقه‌ی مهاجر را بگیرید!
و شگفت آنکه این سخنان در میان بخشی از طبقه‌ی متوسط مرفه و بالادست ایران نیز مشتری فراوان دارد. کسانی که برای خرید یک اتومبیل، ساعت‌ها درباره‌ی موتور و مصرف سوخت آن تحقیق می‌کنند، در قبول یک ادعای سیاسی به همان اندازه زحمت نمی‌کشند. کافی است سخن از دهان یکی از مفسران محبوبشان بیرون آمده باشد تا دیگر نیازی به سند و دلیل نباشد.
اینان از فرنگ، آداب مصرف را خوب آموخته‌اند، اما گویا در بازار اندیشه نیز همان شیوه را به کار می‌بندند: جنس را از روی نشان تجاری می‌خرند، نه از روی کیفیت.
البته مهاجرت، مانند هر پدیده‌ی بزرگ اجتماعی، دشواری‌های خود را دارد و هیچ آدم عاقلی منکر آن نیست. اما میان بررسی مسائل مهاجرت و نسبت دادن هر آشوب و اعتراضی به مسلمانان، فاصله‌ای است که با چند شعار پر نمیشود. اگر در جریان تظاهرات دانش‌آموزان، کسانی دست به تخریب زده‌اند، باید دید چه کسانی بوده‌اند و چه کرده‌اند. جرم را نمی‌توان از روی دین و تبار حدس زد؛ وگرنه دیگر چه نیازی به تحقیق و دادگاه است؟
تازه، اگر حضور مسلمانان علت ناآرامی‌های فرانسه باشد، باید از مورخان پرسید انقلاب ۱۷۸۹، انقلاب ۱۸۴۸ و کمون پاریس در ۱۸۷۱ را به حساب کدام مهاجران بگذارند؟ آن روزها که هنوز از مهاجرت گسترده‌ی مسلمانان خبری نبود، فرانسویان به چه بهانه‌ای انقلاب می‌کردند؟ لابد باید پذیرفت که فرانسوی‌ها تا پیش از آشنایی با مسلمانان نیز گاهی خودشان زحمت شورش را می‌کشیده‌اند!
باری، تاریخ استعمار از آن دفترهایی نیست که بتوان صفحات ناخوشایندش را کند و باقی را به نام تمدن به نمایش گذاشت. فرانسه‌ی امروز را نمی‌توان بی‌توجه به گذشته‌ی استعماری، مناسبات سرمایه‌داری و سیاست‌های اقتصادی‌اش شناخت. مهاجرت آفریقاییان نیز نه حادثه‌ای بی‌ریشه است و نه پدیده‌ای که بتوان آن را تنها با دین مهاجران توضیح داد.
سلطنت‌طلبانی که از این تاریخ چشم می‌پوشند و به تکرار تبلیغات راست افراطی بسنده می‌کنند، از بی‌مایگی تحلیل خود خبر می‌دهند.
در قدیم می‌گفتند هرکه خربزه می‌خورد، پای لرزش هم می‌نشیند. استعمارگران دو قرن از خوان نعمت آفریقا بهره بردند و امروز بعضی از وارثان سیاسی همان جهان استعماری، از پیامدهای تاریخی آن شکایت دارند. اما عجیب‌تر از همه، جماعتی در ایران است که نه در آن خوان سهمی داشته و نه از آن تاریخ درسی گرفته، ولی در دفاع از صاحب خوان چنان غیرتی نشان می‌دهد که گویی قباله‌ی الجزایر را به نام اجدادش نوشته‌اند!
کارگر آگاه - ساکن قلعه حسن خان
***
بحران اعتراضات و فقدان رهبری سیاسی طبقه‌ی کارگر
اعتراضات و ناآرامی‌های اخیر در فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، آلبانی و شماری دیگر از کشورهای اروپایی، بار دیگر مسائل مهمی را درباره‌ی وضعیت اقتصادی و اجتماعی این کشورها و آینده‌ی مبارزات مردم مطرح کرده است. در یک جا، دانش‌آموزان و دانشجویان به کمبود امکانات آموزشی و کاهش بودجه‌های عمومی اعتراض دارند؛ در جای دیگر، کارگران و مزدبگیران از کاهش قدرت خرید و ناامنی شغلی به ستوه آمده‌اند؛ و در جایی دیگر، گرانی مسکن، فساد و نبود چشم‌انداز روشن برای آینده، جوانان را به خیابان کشانده است. علیرغم اینکه خواسته‌ها یکسان نیستند، اما در پس بسیاری از آنها می‌توان پیامدهای سیاست‌های نئولیبرالی را بوضوح دید؛ سیاست‌هایی که طی سال‌های گذشته هزینه‌ی زندگی را بر دوش مردم سنگین‌تر کرده‌اند. هم‌زمان، هزینه‌های نظامی با شتاب بالا می‌رود و بودجه‌ی برخی خدمات عمومی، از جمله آموزش و مسکن، زیر فشار قرار می‌گیرد.
در اتحادیه‌ی اروپا، هزینه‌ی دولت‌ها برای دفاع از ۲۳۲ میلیارد یورو در سال ۲۰۲۳ به ۲۶۶ میلیارد یورو در سال ۲۰۲۴ رسید؛ افزایشی ۱۵درصدی که بالاترین افزایش نسبی میان بخش‌های اصلی هزینه‌های دولت بود. در همان سال، هزینه‌ی بخش «مسکن و امکانات شهری» از ۲۰۱ میلیارد به ۱۳۳ میلیارد یورو کاهش یافت؛ یعنی ۳۳٫۹ درصد. سهم آموزش از تولید ناخالص داخلی نیز از ۵ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۴٫۸ درصد در سال ۲۰۲۴ رسید. شتاب افزایش هزینه‌های نظامی در سال‌های بعد هم ادامه یافت: مخارج دفاعی کشورهای عضو اتحادیه در سال ۲۰۲۵ به ۴۱۸ میلیارد یورو، معادل ۲٫۲ درصد تولید ناخالص داخلی، رسید. در همان سال، هزینه‌ی خرید تجهیزات نظامی ۱۱۵ میلیارد یورو بود؛ ۲۶ درصد بیشتر از سال قبل. این ارقام از افزایش سریع هزینه‌های نظامی و کاهش هزینه‌ی برخی بخش‌های عمومی حکایت دارند.
پیامد این سیاست‌ها در زندگی روزمره‌ی مردم نمود پیدا میکند: در کاری که امنیت ندارد، خانه‌ای که اجاره‌اش از درآمد جلو می‌زند، قبضی که خانواده را وادار میکند از گرمایش بزند و درمانی که به‌خاطر هزینه یا صف طولانی عقب می‌افتد. اینها تصویر مبالغه‌آمیزی از اروپا نیست. در اتحادیه‌ی اروپا، در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۲٫۷ میلیون نفر، یعنی ۲۰٫۹ درصد جمعیت، در معرض فقر یا محرومیت اجتماعی بودند. در سال ۲۰۲۴ نیز نزدیک به یک‌سوم کارکنان ۱۵ تا ۲۹ ساله قرارداد موقت داشتند؛ برای ۱۸٫۶ درصد آنها، دلیل قرارداد موقت این بود که کار دائمی پیدا نکرده بودند. مسکن هم به باری سنگین بر دوش خانواده‌ها تبدیل شده است. از سال ۲۰۱۰ تا سه‌ماهه‌ی دوم ۲۰۲۵، قیمت خانه در اتحادیه‌ی اروپا ۶۰٫۵ درصد و اجاره‌بها ۲۸٫۸ درصد بالا رفت. در سال ۲۰۲۴، بیش از هشت درصد مردم دست‌کم ۴۰ درصد درآمد قابل‌تصرف خانوارشان را صرف مسکن می‌کردند؛ ۹٫۲ درصد هم توان گرم نگه‌داشتن خانه‌شان را نداشتند. فشار فقط به خانه و کار محدود نمی‌ماند. در سال ۲۰۲۴، ۳٫۶ درصد کسانی که به معاینه یا درمان نیاز داشتند، به‌دلیل هزینه، صف انتظار یا دوری از مرکز درمانی نتوانستند آن را دریافت کنند. این میزان در میان افراد در معرض فقر به ۶ درصد می‌رسید.
طبیعی است که این فشارها در زندگی روزمره انباشته می‌شوند و دیر یا زود خودشان را به شکل اعتراض نشان می‌دهند. آنچه در این اعتراضات جلب توجه میکند، تنها گستردگی نارضایتی‌ها یا درگیری‌های خیابانی نیست؛ فاصله‌ای است که میان توان مردم برای اعتراض و توان آنان برای تغییر وضع موجود دیده می‌شود. صدها هزار نفر به خیابان می‌آیند، اعتصاب می‌کنند، مدارس و دانشگاه‌ها تعطیل می‌شوند و دولت‌ها زیر فشار قرار می‌گیرند، اما پس از فروکش کردن اعتراضات، بسیاری از مشکلات همچنان پابرجا می‌مانند. در این میان، رسانه‌ها هم غالباً بیش از آنکه به علت‌های اقتصادی و اجتماعی ناآرامی‌ها بپردازند، صحنه‌های درگیری با پلیس، شکستن شیشه‌ها، آتش گرفتن خودروها و غارت فروشگاه‌ها را در مرکز توجه قرار می‌دهند. به این ترتیب، خواسته‌های مردمی که برای دفاع از زندگی و آینده‌ی خود به میدان آمده‌اند، زیر سایه‌ی بحث نظم و امنیت قرار می‌گیرد.
در سایه‌ی این اعتراضات، طرح این پرسش ضروری است: چرا نارضایتی‌هایی که از فشارهای اقتصادی و اجتماعی سرچشمه می‌گیرند، با وجود گسترش در میان گروه‌های مختلف، اغلب پراکنده می‌مانند و به نیرویی متشکل با رهبری سیاسی مستقل تبدیل نمی‌شوند و پس از مدتی فروکش می‌کنند؟ محدودیت‌های قانونی و سرکوب چه نقشی در این وضعیت دارند و ضعف سیاسی تشکل‌های موجود چگونه به تداوم آن دامن می‌زند؟ بررسی ناآرامی‌های اخیر اروپا از این جهت اهمیت دارد که ما را از شرح رویدادهای خیابانی فراتر می‌برد و با مسئله‌ای اساسی روبه‌رو میکند: بحران نمایندگی سیاسی کارگران و زحمتکشان و فقدان رهبری طبقاتی در جنبش‌های اعتراضی.
احزاب بورژوایی، با همه‌ی اختلاف‌هایی که در برنامه و سیاست‌های خود دارند، در چارچوب مناسبات سرمایه‌داری عمل می‌کنند و اصلاحات اجتماعی را نیز تا جایی می‌پذیرند که اساس این مناسبات و منافع صاحبان سرمایه به خطر نیفتد. همین احزاب که دهه‌ها قدرت را میان خود دست‌به‌دست کرده‌اند، در پیدایش و تداوم بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی نیز سهیم بوده‌اند و به همین دلیل، بخش بزرگی از اعتبار خود را نزد مردم از دست داده‌اند. پیامد این سرخوردگی را می‌توان در افزایش بی‌اعتمادی سیاسی و گسترش نفوذ جریان‌های راست افراطی در اروپا دید. در آلمان، «حزب آلترناتیو برای آلمان» که در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۲۱ تنها ۱۰٫۴ درصد آرا را به دست آورده بود، در انتخابات ۲۰۲۵ آرای خود را به ۲۰٫۸ درصد رساند و در نظرسنجی‌های اکتبر ۲۰۲۶ حتی به حدود ۳۰ درصد نزدیک شده است. در هلند، «حزب آزادی» به رهبری «خیرت ویلدرس»، با وجود عقب‌نشینی نسبت به انتخابات پیشین، در انتخابات ۲۰۲۵ همچنان ۲۶ کرسی پارلمان را به دست آورد. در ایتالیا نیز «حزب برادران ایتالیا» به رهبری «جورجا ملونی»، که از جریان‌های راست افراطی برخاسته است، نه‌تنها قدرت دولتی را در اختیار دارد، بلکه در انتخابات پارلمان اروپا در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲۹ درصد آرا را کسب کرد.
این تحولات نشان می‌دهند که سرخوردگی از احزاب سنتی لزوماً به تقویت نیروهای چپ و کارگری نمی‌انجامد. در نبود یک نیروی طبقاتی نیرومند که بتواند نارضایتی مردم را متوجه ریشه‌های اقتصادی مشکلاتشان کند، راست افراطی فرصت پیدا میکند خشم ناشی از گرانی، بیکاری، بحران مسکن و ناامنی اجتماعی را به سود خود به کار گیرد. با مقصر جلوه دادن مهاجران و دیگر گروه‌های اجتماعی، توجه مردم از مناسباتی که این مشکلات را پدید آورده‌اند، منحرف می‌شود. به این ترتیب، بخشی از مردمی که از سیاست‌های احزاب حاکم به ستوه آمده‌اند، به نیروهایی روی می‌آورند که با وجود شعارهای تند علیه احزاب چپ و میانه‌رو، راه‌حل‌هایشان تغییری در مناسبات اقتصادی موجود ایجاد نمی‌کند.
این وضع در دوره‌های بحران اقتصادی بیشتر خود را نشان می‌دهد. احزابی که تا دیروز در صف اپوزیسیون دولت از حقوق کارگران و بهبود زندگی مردم دفاع می‌کردند، پس از رسیدن به قدرت، بسیاری از همان سیاست‌هایی را دنبال می‌کنند که پیش‌تر به آنها اعتراض داشتند. خصوصی‌سازی، کاهش هزینه‌های عمومی و محدود کردن حقوق کارگران ادامه می‌یابد؛ فقط نام‌ها و توجیهات عوض می‌شوند. طبیعی است که تکرار چنین تجربه‌ای اعتماد مردم را به احزاب و نهادهای سیاسی از میان ببرد. وقتی مردم می‌بینند دولت‌ها یکی پس از دیگری تغییر می‌کنند، اما مشکلات زندگی‌شان پابرجاست، به‌تدریج امید خود را به تغییر از راه‌های معمول سیاسی از دست می‌دهند. نارضایتی‌ها روی هم انباشته می‌شوند تا سرانجام حادثه‌ای یا فشار اقتصادی تازه‌ای، خشم فروخورده‌ی مردم را به خیابان بکشاند، بی‌آنکه به تغییرات پایدار در زندگی‌شان بینجامد.
احزاب کمونیست وظیفه دارند به رشد آگاهی طبقاتی کمک کنند و مبارزات کارگران و زحمتکشان را در چارچوب یک برنامه‌ی سیاسی به هم پیوند دهند. ممنوعیت، محدودیت یا سرکوب چنین احزابی، یکی از راه‌های سازمان‌یابی و رشد آگاهی سیاسی طبقه‌ی کارگر را می‌بندد. نارضایتی توده ها در خیابان بروز میکند، بی‌آنکه نیرویی باشد که آن را به مبارزه‌ای پیوسته و دارای دورنما پیوند بزند. اعتراض مردم از مطالبات واقعی سرچشمه می‌گیرد، اما پراکندگی و نبود تشکیلات مشترک اغلب آن را به درگیری‌های جداافتاده می‌کشاند و راه را برای دخالت نیروهای دیگر و سرکوب باز میکند. البته سرکوب نارضایتی را از میان نمی‌برد؛ فقط یکی از راه‌های تبدیل آن به مبارزه‌ای متشکل را می‌بندد.
تناقض دموکراسی بورژوایی این‌جاست: از مردم می‌خواهند اعتراضشان را از راه‌های قانونی و منظم پیش ببرند، اما کارگران را از تشکل مستقل محروم می‌کنند و فعالیت علنی احزاب کمونیست را ممنوع می‌سازند. وقتی راه اعتراض متشکل بسته باشد، نارضایتی ممکن است بی‌سازمان به خیابان کشیده شود. آن‌وقت حکومت به‌جای پاسخ‌دادن به علت نارضایتی، از بی‌نظمی حرف می‌زند و برای سرکوب به همان پراکندگی استناد میکند؛ پراکندگی‌ای که خودش در ایجاد آن نقش داشته است. نمیشود راه سازمان‌یابی را بست و بعد انتظار داشت اعتراض مردم همیشه منظم و حساب‌شده باشد.
اعتراض دانش‌آموزان فرانسه از کمبود معلم، شلوغی کلاس‌ها، فرسودگی مدرسه‌ها و کمبود امکانات شروع شد. دانشجویان و معلمان هم به آن پیوستند و والدین و اتحادیه‌های کارگری از آن حمایت کردند. اما حمایت از یک اعتراض، به‌تنهایی خواسته‌های این گروه‌ها را به هم پیوند نمی‌دهد. دانش‌آموزان از وضعیت مدرسه می‌گویند، معلمان از کمبود نیرو و شرایط کارشان، و کارگران از دستمزد و ناامنی شغلی.
اگر سازمانی نباشد که این خواسته‌ها را به هم پیوند دهد و پیگیری کند، هر گروه ممکن است پس از مدتی دوباره به مطالبه‌ی خودش برگردد. آن‌وقت مسائل آموزش، شرایط کار و سیاست‌های دولت جدا از هم می‌مانند. کنار هم آمدن گروه‌ها یک گام است؛ مبارزه‌ی مشترک وقتی شکل می‌گیرد که خواسته‌هایشان هم به هم پیوند بخورد.
در ایتالیا، دانش‌آموزان رم، میلان، تورین و فلورانس هم تظاهرات کردند و در بعضی شهرها مدارس را به اشغال درآوردند. اعتراضشان فقط به وضعیت آموزش نبود؛ افزایش هزینه‌های نظامی را هم زیر سؤال بردند و خواهان اختصاص پول بیشتری به آموزش و خدمات اجتماعی شدند. در آلبانی، دانشجویان به هزینه‌ی تحصیل، کمبود فرصت‌های شغلی و فساد اعتراض کردند و تظاهراتشان در برخی موارد به درگیری با پلیس کشید. در اسپانیا هم گرانی مسکن و اجاره‌بها جوانان را به خیابان آورده است. این اعتراض‌ها یکی نیستند و هرکدام از مسئله‌ای مشخص شروع شده‌اند. اما کنار هم گذاشتنشان یک پرسش را پیش می‌کشد: ثروت جامعه چگونه خرج می‌شود و هزینه‌ی بحران‌ها را چه کسانی می‌پردازند؟
برای بورژوازی، اعتراض پراکنده و بی‌سازمانی که به جنبش کارگری آگاه و متشکل پیوند نخورده، کم‌خطرتر است؛ جنبشی که بداند چه می‌خواهد و برای رسیدن به خواسته‌هایش چطور باید مبارزه کند. با چند شیشه‌ی شکسته و یک خودروی آتش‌گرفته می‌شود افکار عمومی را علیه معترضان برانگیخت و پلیس را به جانشان انداخت؛ اما روبه‌رو شدن با میلیون‌ها کارگر و زحمتکشی که علیه فقر، گرانی و سیاست‌های اقتصادی دولت به میدان آمده‌اند، به این آسانی نیست. وقتی اعتراض به درگیری‌های کور و پراکنده محدود بماند، بحث را می‌شود از فقر و گرانی و فشارهایی که بر دوش مردم گذاشته‌اند، به حفظ نظم و امنیت کشاند. آخر کار، کارگر با فقر و ناامنی شغلی می‌ماند، صاحبان سرمایه از تعرض مصون می‌مانند و دولت خودش را مدافع نظم و قانون نشان می‌دهد.
آنارشیسم شکل وارونه‌ای از فردگرایی بورژوایی است. کمونیست‌ها با حرکت‌های کور و پراکنده‌ای مخالف‌اند که از مبارزه‌ی طبقاتی و سازمان‌یابی توده‌ها جدا می‌مانند؛ چنین حرکت‌هایی جای مبارزه‌ی آگاهانه و متشکل کارگران را نمی‌گیرند. البته هر اعتراض و مبارزه‌ای را باید با توجه به شرایط واقعی و پیوندش با جنبش توده‌ای سنجید.
***
خیانت رهبران سوسیال‌دمکرات‌های فنلاند و سوئد به مردم
پیوستن سوئد و فنلاند به ناتو، نتیجه‌ی خیانت احزاب سوسیال‌دمکرات به کارگران، زحمتکشان و همه‌ی صلح‌دوستان این دو کشور است. رسانه‌های جیره‌خوار امپریالیستی، اما این رخداد را به‌دروغ نتیجه‌ی تأثیرات «حمله‌ی نظامی روسیه به اوکراین» معرفی و تبلیغ کردند و به خورد ملت‌ها دادند.
حذف سیاست بی‌طرفی از قانون اساسی این دو کشور، کنار گذاشتن سیاست «صلح و امنیت جمعی و کاهش تسلیحات» و پذیرش سیاست جنگی و گسترش میلیتاریسم به‌جای آن، عملاً و رسماً خلق‌های فنلاند و سوئد را به گوشت دم توپ ناتو و جنگ‌های تجاوزکارانه‌ی امپریالیستی تبدیل کرده است.
با عضویت فنلاند در ناتو، محاصره‌ی روسیه از سوی این پیمان، که روسیه همواره از آن بیم داشت، دست‌کم در امتداد مرزهای غربی این کشور تکمیل شد. عضویت سوئد نیز از اینرو برای ناتو و آمریکا اهمیت دارد که راه را برای دسترسی ارتش‌های غربی به دریای بالتیک و مناطق استراتژیک هموار کرده است. با اتخاذ چنین سیاستی، دولت‌های فنلاند و سوئد به جبهه‌ی جنگ پیوستند و در نتیجه، در پارلمان‌های خود به اعتبارات جنگی و افزایش بودجه‌ی نظامی رأی مثبت دادند.
در گذشته‌های دور، فنلاند بخشی از خاک امپراتوری روسیه بود، اما هم‌زمان با انقلاب سوسیالیستی اکتبر در سال ۱۹۱۷، این کشور اعلام استقلال کرد و شوروی نیز استقلال آن را به رسمیت شناخت. این استقلال و جدایی با حداقل تنش و درگیری همراه بود. به همین دلیل، فنلاند در سال‌های اخیر همواره روابط خوب و متوازنی با روسیه داشته است.
همچنین روابط سوئد با روسیه در طول ۱۵۰ سال اخیر مثبت بوده و جنگ و تنشی میان این دو کشور رخ نداده است. کشور شوراها، تحت رهبری استالین، در جنگ جهانی دوم به آلمان که آهنگ اشغال سوئد را داشت، هشدار داد، موضع روشنی اتخاذ کرد و مانع تعرض هیتلر به سوئد شد.
در طول ۵۰۰ سال سلطه‌ی سوئد (پیش از سال ۱۸۰۹)، فنلاند به‌عنوان کشوری مستقل وجود نداشت. سرزمینی که امروزه فنلاند نامیده می‌شود، یکی از ایالت‌های سوئد بود. زبان سوئدی در امور اداری، قانون‌گذاری، آموزش و کلیسا، زبان رسمی فنلاند بود. فنلاندی‌ها سوئدی محسوب می‌شدند. زبان فنلاندی نیز همانند زبان‌های سامی در نورلاند و زبان فنلاندی در تورنه‌دالن، به حاشیه رانده شده بود.
سوئد در سال ۱۸۰۹ فنلاند را از دست داد. در پی تسلط روسیه‌ی تزاری، نخستین دولت فنلاند تأسیس شد. مناطقی از کارلیا که پیش‌تر به قلمرو روسیه پیوسته بودند، به فنلاند واگذار شدند. اکنون برای نخستین بار، فنلاند، فنلاند شد. این کشور تحت حاکمیت تزار، به سرزمینی خودمختار با پارلمان و حق قانون‌گذاری مستقل تبدیل شد.
زبان سوئدی همچنان زبان رسمی باقی ماند. تنها در پایان قرن نوزدهم بود که زبان فنلاندی به زبان آموزش تبدیل شد و در امور اداری و قضایی نیز بیش‌ازپیش مورد استفاده قرار گرفت. سرانجام، در سال ۱۹۰۲، زبان فنلاندی از نظر جایگاه رسمی کاملاً با زبان سوئدی برابر شد.
فنلاندی‌ها گاه‌به‌گاه ارتش مستقل خود را داشتند. واحد پول مخصوص خود، مارک، را نیز به دست آوردند. قوانین سوئدی در کنار قوانین جدید فنلاندی، به‌عنوان قوانین تکمیلی، همچنان اجرا می‌شدند. فنلاند اجازه یافت مذهب پروتستان را حفظ کند.
در حدود سال ۱۸۳۰، زبان نوشتاری فنلاندی شکل گرفت و نهادهایی برای حفظ و نگهداری آن به وجود آمدند. در اواسط قرن نوزدهم، ملی‌گرایی فنلاندی شکل گرفت و «کالِوالا» به حماسه‌ی ملی فنلاندی‌ها و کارلیایی‌ها تبدیل شد.
اشراف روس تلاش کردند قوانین روسی و مذهب ارتدکس روسی را رواج دهند، اما با مقاومت شدید نهادهای فنلاندی روبه‌رو شدند و تلاش‌هایشان به نتیجه نرسید.
یک ماه پس از انقلاب کبیر سوسیالیستی اکتبر، مجلس فنلاند اعلامیه‌ی استقلال را تصویب کرد و مدتی بعد، رهبران بلشویک فنلاند را به‌عنوان کشوری مستقل به رسمیت شناختند. خروج فنلاند، به‌عنوان تنها جمهوری در قلمرو مشترک‌المنافع روسیه، پذیرفته شد و این کشور به جمهوری شوروی تبدیل نشد. حق آزادی و استقلال به همه‌ی ملت‌هایی که به‌زور به قلمرو روسیه‌ی تزاری ملحق شده بودند، اعطا شد.
مدتی بعد، در پایان ژانویه‌ی ۱۹۱۸، جنگ داخلی میان سفیدها و سرخ‌ها در فنلاند درگرفت که سه ماه به طول انجامید. سفیدها که از حمایت آلمان و تیپ سوئدی (متشکل از ۳۵۰ راست‌گرای افراطی) برخوردار بودند، پیروز شدند. جنگ و پیامدهای آن، از جمله اردوگاه‌های اسرا، احکام اعدام و بیماری‌ها، جان نزدیک به ۳۰ هزار فنلاندی را گرفت. کشتار از هر دو طرف صورت گرفت، اما انتقام‌جویی سفیدها پس از پیروزی، با اعدام‌های دسته‌جمعی، بسیار بی‌رحمانه بود.
فنلاند از سال ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۰ و بار دیگر از سال ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۴، درگیر جنگ با اتحاد جماهیر شوروی بود. سه روز پس از آغاز عملیات «بارباروسا»ی آلمان علیه اتحاد جماهیر شوروی، در ژوئن ۱۹۴۱، فنلاند جانب آلمان را گرفت. سیاستمداران خائن فنلاندی اعلام کردند: «ما یک قدرت محور هستیم.» ارتش فنلاند نیز در حمله به لنینگراد مشارکت داشت.
عملیات «بارباروسا» بزرگ‌ترین تهاجم نظامی تاریخ بود که در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱، از سوی آلمان نازی و متحدانش علیه اتحاد جماهیر شوروی در جریان جنگ جهانی دوم آغاز شد. این حمله که با مشارکت بیش از ۳ تا ۴ میلیون سرباز انجام گرفت، با هدف تصرف سرزمین‌های غربی شوروی، نابودی کمونیسم و کسب «فضای حیاتی» برای نژاد آلمانی طراحی شده بود.
بین یک تا یک‌ونیم میلیون نفر در لنینگراد جان باختند. در کارلیای شوروی که به اشغال فنلاند درآمده بود، فنلاندی‌ها ۱۴ اردوگاه کار اجباری برای بیش از ۵۰ هزار کارلیایی، که آنان را «ملت برادر» می‌خواندند، ایجاد کردند. یک‌سوم آنها جان باختند.
در سال ۱۹۴۴، زمانی که پیشروی ارتش سرخ شوروی، تحت رهبری استالین، علیه آلمان نوید پیروزی بر فاشیسم را می‌داد، فنلاند ناچار به تغییر جبهه شد. بر اساس موافقت‌نامه‌ی مسکو، فنلاند رسماً به جبهه‌ی اتحاد جماهیر شوروی پیوست و جنگ لاپلند آغاز شد. در جریان این جنگ، نیروهای آلمانی شکست خوردند و از خاک فنلاند بیرون رانده شدند.
اتحاد جماهیر شوروی، علیرغم مشارکت فنلاند با نازی‌های آلمانی، هیچ‌گاه تصمیم به اشغال فنلاند نگرفت. به عبارت دیگر، روسیه چندین بار امکان اشغال و ضمیمه کردن فنلاند به خاک خود را داشت، اما چنین نکرد. با تحریکاتی که اکنون فنلاند با همدستی ناتو علیه روسیه انجام می‌دهد، احتمال به سر آمدن صبر و بردباری روسیه بسیار است و این احساس خطر برای امنیت این کشور بزرگ اتمی می‌تواند سرانجام به جنگی خانمان‌سوز منجر شود.
احزاب سوسیال‌دمکرات فنلاند و سوئد که سالها رسماً نماینده‌ی «سیاست بی‌طرفی» بودند، اکنون به جبهه‌ی جنگ علیه روسیه پیوسته‌اند و همانند اسلاف خود در جنگ جهانی اول، بزرگ‌ترین خیانت را به کارگران و زحمتکشان کشورهایشان تحمیل کرده‌اند.
وظیفه‌ی کمونیست‌های این دو کشور، همانند سایر کشورهای عضو ناتو، مطالبه‌ی انحلال فوری ناتو، مخالفت با جنگ و برافراشتن پرچم صلح و امنیت جمعی در اروپاست. مهم‌ترین شعار تاکتیکی کمونیست‌ها و جنبش صلح در شرایط کنونی، مطالبه‌ی انحلال ناتو به‌عنوان خطرناک‌ترین عامل جنگ در جهان است.
***
وقتی جهل، قبای علم می‌پوشد
حزب ما قرار نیست به هر حرف بی‌حسابی که اینجا و آنجا زده می‌شود، پاسخ بدهد. نه فرصت چنین کاری را داریم و نه ضرورتی برای آن می‌بینیم. اما وقتی وزیر یک دولت قدرتمند امپریالیستی، آن هم دولتی که سال‌هاست در سرنوشت ملت‌های دیگر دخالت میکند، درباره‌ی علم و فرهنگ صدها میلیون انسان چنین بی‌پروا حکم می‌دهد، نمیشود سخنش را به حساب یک لغزش زبان گذاشت و گذشت. این حرف‌ها را پیش از «رابرت کندی»، وزیر بهداشت آمریکا، هم شنیده‌ایم. همان زبان آشنای استعمار است که روزگاری به نام آباد کردن، سرزمین دیگران را گرفت و امروز از همان مردم می‌پرسد چرا آباد نشده‌اید. سخن « رابرت کندی» از اینرو ارزش پاسخ دارد که پشت آن، غرور و طلبکاری قدرتی ایستاده که هنوز خود را آموزگار تمدن دیگران می‌پندارد.
***
ماجرا از یک گردهمایی انتخاباتی در شهر گرند رپیدز ایالت میشیگان آغاز شد. روز دوشنبه ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ بود و «رابرت کندی»، وزیر بهداشت آمریکا، برای پشتیبانی از نامزد جمهوری‌خواهان به میدان آمده بود. قرار بود در وصف نامزد خودی سخن بگوید و از رقیب دموکراتش بد بگوید؛ همان بساط همیشگی انتخابات آمریکایی که در آن هرچه بیشتر بر سر حریف بکوبی، بیشتر به کار حزب آمده‌ای. اما اینبار جناب وزیر از دعوای انتخاباتی هم فراتر رفت. سخن را به اخوان‌المسلمین کشاند و از آنجا، یک‌راست به سراغ پانصد میلیون عرب رفت. همه را یکجا نشاند و حکم داد که نه در علم چیزی به دنیا عرضه کرده‌اند، نه در ادبیات و نه از جوایز بزرگ علمی نصیبی برده‌اند. از «نوبل» و «فیلدز» و «ولف» هم نام برد تا مبادا کسی گمان کند بی‌حساب سخن می‌گوید. و این همه برای چه؟ برای آنکه در یک کشمکش انتخاباتی، حریف را از میدان به در کند! یک وزیر آمریکایی برای کوبیدن رقیب حزب خود، تاریخ و فرهنگ صدها میلیون انسان را به هیچ گرفت. انگار مردمان مصر و شام و شمال آفریقا و شبه‌جزیره‌ی عربستان، با آن همه تفاوت تاریخی و فرهنگی، جز مشتی عدد در دفتر حساب سیاستمداران واشنگتن نیستند. این‌گونه است که دعوای دو حزب در آمریکا، ناگهان به محکمه‌ی علم و تمدن ملت‌های دیگر بدل می‌شود؛ محکمه‌ای که در آن آقای وزیر هم مدعی است، هم شاهد و هم قاضی.
در سال‌های اخیر کم ندیده‌ایم و نشنیده‌ایم که یکی از مقامات آمریکایی حرف مفتی زده و جهل خود را به رخ جهانیان کشیده باشد. حالا دیگر نوبت به جناب «رابرت کندی» رسیده است که از آن سوی اقیانوس برای پانصد میلیون انسان دفتر نمره باز کند. می‌گوید پانصد میلیون عرب در جهان زندگی می‌کنند و از میان این همه آدم، نه دانشمند درست‌وحسابی درآمده، نه نویسنده‌ای که به چشم بیاید و نه کسی که سهمی از جوایز بزرگ علمی برده باشد. اما جناب وزیر هنوز قلم به دست نگرفته، در همان حساب اول به خطا رفته است. این پانصد میلیون نفری که یکجا عرب‌شان خوانده، مگر همه از یک قوم و تبارند؟
مصری را با عرب شبه‌جزیره چه نسبتی است که بتوان تاریخ و تبارشان را یکی گرفت؟ مردم مصر پیش از آنکه عربی سخن بگویند، صاحب تمدنی چند هزارساله بودند. مردم شام، از سوریه و لبنان تا فلسطین، نیز تاریخ و زبان و فرهنگ خود را داشتند. در شمال آفریقا هم از لیبی و الجزایر تا مراکش، مردمان آمازیغ و دیگر جمعیت‌های بومی، قرن‌ها پیش از گسترش زبان عربی در آن سرزمین‌ها زندگی می‌کردند. اینها یک‌شبه از خاک عربستان سبز نشده‌اند که امروز همه را در یک کیسه بریزند و برایشان حکم واحد صادر کنند.
البته عرب‌ها از دیرباز در شبه‌جزیره‌ی عربستان و سرزمین‌های پیرامون آن، از جمله بخش‌هایی از شام و بین‌النهرین، حضور داشته‌اند. بعدها با گسترش اسلام و زبان عربی، بخش بزرگی از مردم سرزمین‌های فتح‌شده نیز به‌تدریج عرب‌زبان شدند و بسیاری هویت عربی یافتند. امروز هم کسی حق ندارد هویت عربی مردمی را که خود را عرب می‌دانند، به بهانه‌ی تبار نیاکانشان انکار کند. اما عرب‌زبان بودن، عرب‌تبار بودن و تعلق داشتن به یک ملت، سه مفهوم یکسان نیستند. آقای وزیر همه را در هم ریخته است. مصری و فلسطینی و لبنانی و مراکشی را، با آن همه تفاوت تاریخی و فرهنگی، یکجا نشانده و بعد از حاصل کار همه‌شان یک حکم کلی بیرون کشیده است.
این از همان عادت‌های قدیمی نگاه استعماری است. مردم سرزمین‌های دیگر را نه آنگونه که در تاریخ شکل گرفته‌اند، بلکه آنگونه که برای طبقه‌بندی و فرمان راندن آسان‌تر است، می‌شناسند. نخست همه را زیر یک عنوان جمع می‌کنند، بعد برای همه یک نسخه می‌پیچند. از آن نسخه‌ها هم کم ندیده‌ایم؛ نسخه‌هایی که گاه به‌جای دارو، بمب و موشک از آب درآمده است.
وزیر محترم، پیش از آنکه به شمارش مدال‌های دیگران بنشینند، بد نیست سری هم به دفتر حساب خودشان بزنند. ببینند در این صد و چند سال، دولت‌های غربی چه از این سرزمین‌ها برده‌اند و چه باقی گذاشته‌اند. نفت را چه کسی برده؟ بازار را چه کسی گرفته؟ حکومت‌ها را چه کسانی نشانده‌اند و برانداخته‌اند؟ اسلحه را چه کسانی فروخته‌اند و پولش به جیب چه کسانی رفته است؟ نمیشود یک عمر از سفره‌ی مردم خورد و آخر کار صاحب سفره را به گرسنگی سرزنش کرد.
عراق را به یاد بیاوریم. کشوری که دانشگاه داشت، کارخانه داشت، پزشک و مهندس و پژوهشگر تربیت می‌کرد. با همه‌ی استبداد و گرفتاری‌هایش، دستگاه آموزش و صنعتش چیزی نبود که بتوان نادیده گرفت. بعد تحریم آمد و جنگ و سرانجام لشکرکشی سال ۲۰۰۳، به بهانه‌ی سلاح‌هایی که هرگز پیدا نشد. کشوری را زیرورو کردند، دستگاه دولت را از هم پاشاندند و مردمی را که باید سر کار و درس و زندگی‌شان می‌بودند، آواره کردند. دانشگاه‌ها از کار افتادند، استادان و متخصصان بسیاری کشور را ترک کردند و آنچه سالها برای ساختنش زحمت کشیده بودند، در مدتی کوتاه آسیب دید. حالا از همان مردم سراغ دانشمند می‌گیرند! مگر می‌شود درِ مدرسه را بست، آزمایشگاه را ویران کرد، استاد را آواره ساخت و بعد پرسید چرا شاگرد چیزی نیاموخته است؟
لیبی و سوریه و یمن هم هر کدام حکایتی دارند. و فلسطین که دیگر پیش چشم همه است. در غزه مدرسه و دانشگاه و کتابخانه را با خاک یکسان کرده‌اند. استاد و دانشجو را کشته‌اند و کودکی را که هنوز درست خواندن و نوشتن نیاموخته، به جای کلاس درس، روانه‌ی صف آب و نان کرده‌اند. در چنین وضعی، انتظار شکوفایی علم داشتن، به آن می‌ماند که درخت را از ریشه درآوری و بعد شکایت کنی که چرا میوه نمی‌دهد.
«نجیب محفوظ»، نویسنده‌ی مصری، در سال ۱۹۸۸ نوبل ادبیات گرفت. «احمد زویل»، دانشمند مصری، در سال ۱۹۹۹ برنده‌ی نوبل شیمی شد. «عمر یاغی»، دانشمند فلسطینی‌تبار و زاده‌ی اردن، نیز در سال ۲۰۱۸ جایزه‌ی ولف در شیمی و در سال ۲۰۲۵ نوبل شیمی را دریافت کرد. اینها که نامشان در دفتر همان مؤسساتی ثبت شده که حضرت حکیم‌باشی چنین به اعتبارشان می‌نازد! پس جناب وزیر حتی زحمت ورق زدن دفتر جوایز محبوب خودش را هم به خود نداده است. کافی بود جناب وزیر پیش از سخنرانی، اندکی پرس‌وجو کند. ولی کسی که می‌خواهد حکمی صادر کند، معمولاً چندان حوصله‌ی شنیدن شهادت به سود متهم را ندارد. تازه، چه کسی گفته است که قدر و قیمت علم و ادب را باید از روی شمار مدال‌ها شناخت؟ مگر «محمود درویش»، اگر از استکهلم جایزه‌ای نگرفته باشد، شاعر نیست؟ مگر «غسان کنفانی» باید نوشته‌هایش را به تأیید داوران اروپایی می‌رساند تا نویسنده به حساب آید؟ «نجیب محفوظ» پیش از آنکه نوبل بگیرد، سالها می‌نوشت و خواننده داشت. مگر جایزه بود که او را نویسنده کرد؟ این هم از آن عادت‌های روزگار ماست که تا چیزی از فرنگ مُهر و نشان نگیرد، انگار به دنیا نیامده است. کتاب باید آنجا پسندیده شود، فیلم باید آنجا جایزه بگیرد و دانشمند باید نامش در دفتر مؤسسات غربی ثبت شود تا ما باور کنیم چیزی در چنته دارد. کار به جایی رسیده که خودمان هم گاهی برای شناختن آنچه در خانه داریم، چشم به دست دیگران می‌دوزیم. گویی قدر زر را تنها زرگر فرنگی می‌داند!
اما این دستگاه مدال‌بخشی که حضرت حکیم‌باشیِ دربار واشنگتن چنین به آن می‌نازد، خودش هم تماشایی است. به‌خصوص وقتی پای جایزه‌ی صلح نوبل در میان باشد. در سال ۱۹۷۳ رفتند و «هنری کیسینجر» را پیدا کردند که نشان صلح بر سینه‌اش بزنند. همان کیسینجری که دستش تا آرنج در جنگ ویتنام و بمباران کامبوج و لائوس بند بود. بمب‌افکن‌های آمریکایی هنوز بر سر مردم هندوچین آتش می‌ریختند و حضرات در اسلو برای صلح‌دوستی آقای وزیر خارجه کف می‌زدند! آن هم به پاس توافقی که قرار بود به جنگ ویتنام پایان دهد و نداد. «لِه دوک تو»، طرف ویتنامی ماجرا، حاضر نشد جایزه را بگیرد. دو نفر از اعضای کمیته‌ی نوبل هم از شرم این انتخاب کنار کشیدند. اما کیسینجر جایزه‌اش را برد. چه باک که جنگ ادامه داشت! بعد نوبت به باراک اوباما رسید. سال ۲۰۰۹ بود و هنوز جای آقای رئیس‌جمهور بر صندلی کاخ سفید گرم نشده بود که نشان صلح را برایش فرستادند. لابد به حساب کارهایی که قرار بود بکند، نه کارهایی که کرده بود! و چه کارنامه‌ای هم از آب درآمد. جنگ افغانستان را گسترش داد، در بمباران لیبی شریک شد، پای ارتش آمریکا را دوباره به جنگ عراق کشاند و عملیات نظامی در سوریه را آغاز کرد. پهپادهایش هم در پاکستان و یمن و سومالی بیکار ننشستند. هشت سال گذشت و آقای رئیس‌جمهور با همان نشان صلح از کاخ سفید بیرون رفت؛ در حالی که جنگ‌های آمریکا همچنان برپا بود. از قرار معلوم، در این دستگاه، صلح چیزی است که باید بر سینه‌ی سیاست‌مدار آویخت، نه لزوماً بر سر مردم سایه افکند!
در سال ۲۰۰۳ نیز شیرین عبادی صاحب همین نشان شد و بیست سال بعد نوبت به نرگس محمدی رسید. البته داشتن مدال، کسی را از حساب پس دادن درباره‌ی مواضع سیاسی‌اش معاف نمی‌کند. خانم عبادی که روزگاری جایزه‌ی صلح گرفت، امروز از اقدام هدفمند آمریکا علیه حاکمان ایران سخن می‌گوید. از چنین کسی باید پرسید وقتی پای زورِ قدرت خارجی به میان آمد، چه کسی ضمانت میکند که دودش به چشم مردم نرود؟ مگر کم دیده‌ایم که حضرات به قصد نجات ملتی آمده باشند و آخر کار همان ملت مانده باشد و خانه‌ی ویرانش؟
از هنر و سینما هم بگذریم که آنجا نیز سیاست کم بساطی برپا نکرده است. گاه فیلمی را به اعتبار هنرش می‌ستایند و گاه مصلحت سیاسی روز چنان بر داوری سایه می‌اندازد که تشخیص این دو از هم آسان نیست. بعد همین جوایز را چون سندی آسمانی به رخ دیگران می‌کشند. گویی هرچه در غرب نشان گرفت، معتبر است و هرچه بی‌نشان ماند، بی‌ارزش!
حالا حضرت حکیم‌باشی با چنین دفتر و دستکی برای ملت‌ها کارنامه می‌نویسد. یکی را به نداشتن نوبل سرزنش میکند و دیگری را به داشتنش می‌ستاید. اما بد نیست پیش از این حسابرسی، نگاهی هم به صاحبان بعضی از همین نشان‌ها بیندازد. وقتی به مردی که در گسترش جنگ دست داشته جایزه‌ی صلح می‌دهند و به رئیس‌جمهوری که هنوز کارش را آغاز نکرده نشان صلح‌دوستی می‌بخشند، دیگر نمیشود آن نشان را محک بی‌چون‌وچرای فضیلت دانست. مدال را می‌توان به سینه آویخت؛ تاریخ را که نمیشود از سینه‌ی مردم پاک کرد.
البته نه هر جایزه‌ای بی‌اعتبار است و نه هر داوری‌ای آلوده. اما وقتی سیاست تا این اندازه در کار فرهنگ و هنر دخالت میکند، چرا نباید پرسید که در کار علم چه می‌گذرد؟ دانشگاه و پژوهشگاه را که با دعای خیر نمی‌گردانند. پول می‌خواهد، آزمایشگاه می‌خواهد، دستگاه و ابزار می‌خواهد. و این پول و امکانات، بیشتر در اختیار همان کشورهایی است که دست بالا را در اقتصاد جهان دارند. دانشمندی که در دانشگاهی ثروتمند کار میکند، با پژوهشگری که برای خرید یک دستگاه ساده باید ماه‌ها دوندگی کند، از یک خط شروع نکرده است. تازه پس از انجام کار نیز یکی به شبکه‌ی بزرگی از ناشران و مؤسسات علمی راه دارد و دیگری باید برای شناساندن حاصل کارش هفت‌خوان رستم را پشت سر بگذارد.
پس چرا باید این مدال‌ها را میزان استعداد ملت‌ها دانست؟ و چه بهتر که آن پانصد میلیون «عرب»زبان، اگر بنا باشد برای گرفتن جایزه به میل و سیاست صاحبان قدرت گردن بگذارند، از چنین افتخاری بی‌نصیب بمانند. مگر علم را برای مدال می‌آفرینند و شعر را برای گرفتن نشان می‌گویند؟ آنچه ارزش دارد، خود کار است، نه روبانی که بر سینه‌ی صاحبش می‌زنند. اما این حرف‌ها تازگی ندارد. استعمار از همان روز اول با همین زبان به سراغ ملت‌ها رفت. نخست گفت شما عقب‌مانده‌اید و ما آمده‌ایم متمدنتان کنیم. بعد زمین و معدن و بازارشان را گرفت و اقتصادشان را چنان سر و سامان داد که بیشتر به کار کارخانه‌های خودش بیاید. وقتی هم مردم خواستند روی پای خود بایستند، یا با حکومت دست‌نشانده روبه‌رو شدند یا با فشار اقتصادی و لشکرکشی. آخر کار هم همان استعمارگر، با قیافه‌ای حق‌به‌جانب، از مردم پرسید چرا هنوز عقب مانده‌اید.
علم و صنعت هم که با فرمان و بخشنامه پیدا نمیشود. باید کارخانه‌ای باشد که به مهندس احتیاج داشته باشد، کشاورزی‌ای باشد که از دانش بهره ببرد، دانشگاهی باشد که پژوهشگر تربیت کند و مردمی باشند که دست‌کم از نان شب و امنیت فردایشان آسوده باشند. جامعه‌ای که همه‌ی هم‌وغمش صرف گذران زندگی شود، چگونه می‌تواند همان اندازه نیرو و ثروت صرف پژوهش کند که کشوری صنعتی با صدها دانشگاه و هزاران آزمایشگاه میکند؟ مارکس وقتی از تأثیر شیوه‌ی تولید بر زندگی فکری و اجتماعی سخن می‌گفت، همین پیوندهای مادی را در نظر داشت. فکر آدمی جدا از زندگی‌اش پرورش نمی‌یابد. آنجا که صنعت رشد میکند، نیاز به دانش تازه هم بیشتر می‌شود. و آنجا که اقتصاد به فروش مواد خام و خرید کالای ساخته‌شده وابسته مانده، برای پرورش صنعت و دانش مستقل نیز میدان تنگ‌تر است. این تفاوت را نمی‌توان به حساب خون و نژاد و زبان مردم گذاشت.
با این همه، قرار نیست همه‌ی کاسه‌کوزه‌ها را بر سر استعمار بشکنیم و حاکمان کشورهای عربی را بی‌تقصیر بدانیم. آن شیخ‌نشین‌های نفتی و آن خاندان‌های سلطنتی و آن بورژوازی‌های وابسته هم کم از این خوان نخورده‌اند. پول نفت را گرفته‌اند، اسلحه خریده‌اند، برج و کاخ ساخته‌اند و دارایی‌هایشان را روانه‌ی بانک‌های خارجی کرده‌اند. با ثروتی که می‌شد صدها کارخانه و دانشگاه و مرکز پژوهشی برپا کرد، گاه بساط عیش و تجمل گسترده‌اند. اینها هم شریک همان معامله‌اند. یکی نفت می‌فروشد، دیگری اسلحه. یکی پول را به بانک خارجی می‌سپارد، دیگری از همان پول سود می‌برد. کارگر و دهقان و جوان «عرب»زبان هم می‌مانند با گرانی و بیکاری و هزار گرفتاری دیگر. این همان پیوندی است که میان سرمایه‌ی بزرگ جهانی و طبقات حاکم وابسته برقرار شده است. تا این پیوند برقرار است، ثروت ملی هم لزوماً به خدمت رشد صنعت و رفاه مردم درنمی‌آید.
در چنین اوضاعی، جناب وزیر به جای آنکه سراغ علت‌ها بروند، به سراغ نتیجه رفته‌اند. دیده که شمار جوایز علمی در کشورهای عربی از کشورهای صنعتی کمتر است و از همین‌جا حکم صادر کرده که اعراب دستاورد علمی ندارند. حال آنکه حتی اگر این تفاوت در جوایز را بپذیریم، هنوز چیزی درباره‌ی استعداد مردم ثابت نشده است. کسی که در مسابقه‌ای شرکت نکرده یا امکان تمرین و آماده شدن نداشته، با کسی که از کودکی بهترین امکانات را در اختیارش گذاشته‌اند، در یک موقعیت نیست. کودکی را در غزه در نظر بگیرید که هر روز با صدای انفجار از خواب می‌پرد و کودکی را در بوستون که صبح به مدرسه‌ای مجهز می‌رود. یکی باید نگران آب و نان و جان پدر و مادرش باشد و دیگری فرصت دارد درس بخواند، آزمایش کند و برای آینده‌اش نقشه بکشد. اگر دومی روزی دانشمند شد و اولی حتی نتوانست دبستان را تمام کند، آیا این نشانه‌ی برتری هوش یکی بر دیگری است؟ یا نشانه‌ی تفاوت زندگی‌هایی که برایشان ساخته‌اند؟
علیرغم این آمارهای یونسکو نشان می‌دهد که تولید علمی کشورهای «عرب»زبان در سال‌های گذشته افزایش یافته، هرچند سرمایه‌گذاری آنان در پژوهش هنوز در مقایسه با کشورهای صنعتی اندک است. پس نه علم در این سرزمین‌ها تعطیل شده و نه استعداد مردمشان از میان رفته است. آنچه کم است، امکانات و شرایطی است که بتوان این استعدادها را به کار گرفت. از همه دیدنی‌تر سرگذشت دانشمندانی است که از همین کشورها به اروپا و آمریکا مهاجرت می‌کنند. جوان عرب‌زبان در کشور خودش درس می‌خواند و بزرگ می‌شود، بعد چون کار و آزمایشگاه و آینده‌ای درخور نمی‌یابد، راهی دانشگاه‌های غربی می‌شود. آنجا کار میکند، پژوهش میکند و گاه به کشفی بزرگ می‌رسد. از آن پس نامش در کنار نام دانشگاه آمریکایی یا اروپایی می‌نشیند و حاصل کارش به افتخارات علمی کشور میزبان افزوده می‌شود. اما همان دستگاهی که از دانش او بهره برده، وقتی به زادگاهش نگاه میکند، از کمبود دانشمند شکایت دارد.
این هم شکل تازه‌ای از همان دادوستد قدیمی است. روزگاری پنبه و نفت و مس می‌بردند، حالا مغز و نیروی کار متخصص را هم می‌برند. البته اینبار کسی را با زنجیر به کشتی نمی‌بندند. شرایط زندگی و کار چنان نابرابر شده که خودِ متخصص برای یافتن امکان پژوهش راه مهاجرت پیش می‌گیرد. سود کارش هم بیشتر نصیب جایی می‌شود که سرمایه و امکانات را در اختیار دارد. در این میان، آنچه از همه بیشتر به چشم می‌آید، همین خودبزرگ‌بینی غربی است. گویی چون سرمایه و صنعت و دانشگاه‌های بزرگ در آنجا متمرکز شده، پس عقل و دانش هم ملک موروثی همان جماعت است. از یاد برده‌اند که تاریخ علم، تاریخ دادوستد میان ملت‌هاست. از ریاضیات و پزشکی و نجوم گرفته تا فلسفه و ادبیات، هیچ تمدنی همه‌چیز را از صفر آغاز نکرده است. هر نسلی بر حاصل کار نسل‌های پیش از خود افزوده و هر ملتی چیزی از دیگران آموخته است. تمدن امروز غرب نیز از این قاعده بیرون نیست.جناب وزیر بهتر است پیش از آنکه برای دیگران دفتر نمره باز کند، نگاهی به حساب جنگ‌ها و ویرانی‌های کشور خودش بیندازد. ببیند چه اندازه از ثروت جهان صرف ساختن بمب و موشک و ناو شده و چه اندازه می‌توانست صرف مدرسه و دانشگاه و بیمارستان شود. ببیند آن همه پایگاه نظامی که در گوشه و کنار جهان برپا کرده‌اند، چه سهمی در پیشرفت علم داشته و چه سهمی در حفظ سلطه بر منابع و بازارهای دیگران. کسی منکر دستاوردهای بزرگ علمی و صنعتی غرب نیست. بحث بر سر این است که این دستاوردها مجوز تحقیر دیگر ملت‌ها نیستند. به‌ویژه از سوی کسانی که دولت‌هایشان در جنگ و ویرانی و وابسته نگاه داشتن اقتصاد کشورهای دیگر سهم داشته‌اند.
و اما آن پانصد میلیون نفری که وزیر محترم برایشان کارنامه نوشته است، نه محتاج دلسوزی اویند و نه موظف‌اند برای اثبات ارزش فرهنگ و دانش خود از واشنگتن گواهی بگیرند. آنچه باید روشن شود، این است که چرا با وجود این همه ثروت و نیروی انسانی، هنوز بخش بزرگی از کشورهای «عرب»زبان گرفتار وابستگی اقتصادی و عقب‌ماندگی صنعتی‌اند و چه کسانی، در داخل و خارج، از ادامه‌ی این وضع سود می‌برند.
حضرت حکیم‌باشی، شما که این‌همه در غم کمبود دانشمند در جهان عرب هستید، بد نیست از احوال دانشمندان ایران هم جویا شوید؛ همان‌ها که متحدتان اسرائیل، به پشت‌گرمی آمریکا، به قتل می‌رساند و مراکز علمی و پژوهشی‌شان را بمباران میکند. ظاهراً در دستگاه تمدن‌سنجی حضرات، دانشمند شرقی تا وقتی زنده است مایه‌ی نگرانی است و چون کشته شد، نبودنش سند عقب‌ماندگی ملت او!
***
چپِ واداده، بریده از کمونیسم و پادرکابِ امپریالیسم
اینکه امروز سیلی از توابان «کمونیست» پیدا شده‌اند که به منجلاب ضدانقلابی‌گری، حمایت از امپریالیسم و نئولیبرالیسم غربی، سفیدشویی صهیونیسم، سیاه‌نمایی جنبش مقاومت و ارتجاعی خواندن جنگ تدافعی ایران فرو رفته‌اند و همه‌ی کاسه‌کوزه‌های اشتباهات و دنباله‌روی‌های خود و فاجعه‌ای را که به بار آورده‌اند، بر سر کمونیسم می‌شکنند تا خیانت و گمراهی خویش را پنهان کنند، این پرسش را در میان پژوهشگران مطرح کرده است که ریشه‌ی این سقوط ایدئولوژیک و حتی اخلاقی در کجاست.
یکی از این عوامل مسلماً مبارزه‌ی عظیم ایدئولوژیکی است که اتاق‌های فکر امپریالیستی با مهارت در نبرد با کمونیسم به کار می‌گیرند. آنان از ارتش مترجمان، صنعت رسانه‌ای، صنعت فیلم‌سازی، کانون‌های ادبی و نویسندگی، روشنفکران خودفروخته، مطبوعات و روزنامه‌نگاران مواجب‌بگیر، فیلسوفان دست‌پرورده و... استفاده می‌کنند تا مغزشویی کاملی به وجود آورند.
فقدان حزب قدرتمند کارگری که در برابر این کوه اتهامات، جعلیات و دروغ‌ها ایستادگی کند و به مبارزه‌ی ایدئولوژیک دست زند، مشهود است. ازاین‌رو، ارتجاع در این عرصه به‌عنوان یکه‌تاز مطلق عمل میکند.
ارتجاع امپریالیستی از همان آغازِ درگذشت رفیق استالین تلاش کرد گذشته‌ی جنبش کمونیستی را که در همه‌ی کشورها پرچم و سنت مبارزاتی طبقه‌ی کارگر بود، به لجن بکشد. در اروپا، کمونیست‌ها را همدستان نازی‌ها قلمداد کردند و مدعی شدند که آنان با سازش با بورژوازی، از انقلاب اجتماعی دست کشیده‌اند و پس از جنگ جهانی دوم نیز به دلیل سازشکاری، سوسیالیسم را در بلژیک، فرانسه و ایتالیا مستقر نساختند.
در ایران و کشورهای «منطقه‌ی توفانی»، با پرچم «گذشته‌ی اپورتونیستی حزب توده‌ی ایران» به میدان آمدند تا دستاوردها و هویت کمونیستی نسل گذشته را از میان ببرند و میان مبارزات دو نسل شکافی عمیق ایجاد کنند. این تئوری ارتجاعی نیز امروز به گور سپرده شده و دیگر کسی از آن سخنی نمی‌گوید، زیرا مأموریتی را که برای آن در نظر گرفته بودند، به انجام رسانده است.
موافقان سرنگونی رژیم در پارکابی امپریالیسم چه مسانی هستند؟
اپوزیسیون پادررکاب و همدست امپریالیسم نیز همان حرف‌های دونالد ترامپ را تکرار میکند که بله! ایران مسبب اصلی آشوب در منطقه است، به دنبال سلاح اتمی است، در امور داخلی کشورهای منطقه دخالت میکند، موشک بالستیک با برد «دو هزار کیلومتر» دارد و بسیار خطرناک است؛ نباید دارای چنین سلاحی باشد و باید تحریم و خلع سلاح شود.
این اپوزیسیون مرتجع خواهان سرنگونی رژیم به دست بمب‌افکن‌های امپریالیسم آمریکاست. فرقه‌ی مجاهدین، احزاب ناسیونال‌شوونیست کرد، سلطنت‌طلبان و برخی از جمهوری‌خواهان، از جمله نیروهایی هستند که این بخش از اپوزیسیون را نمایندگی می‌کنند.
عده‌ای نیز با پرچم «چپ و کمونیسم» و «جبهه‌ی سوم»!! فیل هوا می‌کنند، شعار «جنگ داخلی و تبدیل جنگ امپریالیستی به جنگ انقلابی» را مطرح می‌کنند و با برداشتی ذهنی و کودکانه از شرایط انقلاب سوسیالیستی اکتبر روسیه و جنگ جهانی اول، خواهان سرنگونی جمهوری اسلامی و استقرار فوری «حکومت شورایی» در پادرکابی امپریالیسم آمریکا هستند. جریان‌هایی از پیروان حزب اسرائیلی منصور حکمت، سازمان اقلیت، سازمان راه کارگر و حزب کمونیست کومله، از جمله نیروهایی هستند که این بخش از اپوزیسیون را نمایندگی می‌کنند.
جریان‌هایی که نخواهند یا نتوانند مفهوم جنگ تدافعی ایران برای حفظ موجودیت میهن و امنیت ملی را به‌درستی درک کنند و به نفی مسئله‌ی ملی و حق حاکمیت ملی بپردازند، چه بخواهند و چه نخواهند، چه بدانند و چه ندانند، مبارزه‌شان در خدمت امپریالیسم و خشن‌ترین، بی‌رحم‌ترین و فاشیستی‌ترین نوع استعمار در قرن بیست‌ویکم خواهد بود و دشمن مردم ایران هستند. این قبیل گروه‌ها
اگر به‌راستی و صادقانه به دنبال تغییر رژیم‌اند، چرا فوراً با نیروی خود دست به اقدام نمی‌زنند و منتظر نیروی خارجی‌اند؟
***
ادبیات مارکسیستی به زبان ساده
ماتریالیسم تاریخی بمثابه فلسفه و اسلوب تحقیق
ماتریالیسم تاریخی و ماتریالیسم دیالکتیک دو بخش جدایی‌ناپذیر فلسفه‌ی مارکسیستی‌اند. پیوند عمیق و وحدت ناگسستنی ماتریالیسم تاریخی و ماتریالیسم دیالکتیک در این است که ماتریالیسم تاریخی، بسط و گسترش مفاهیم ماتریالیسم و دیالکتیک به جامعه‌ی انسانی است.
ماتریالیسم تاریخی درعین‌حال مکمل ماتریالیسم دیالکتیک است، زیرا با پیدایش ماتریالیسم تاریخی، فلسفه‌ی مادی توانست نه‌فقط طبیعت، بلکه جامعه‌ی انسانی را نیز به‌طور علمی توضیح دهد. ازاین‌رو، ماتریالیسم تاریخی را نمی‌توان به‌مثابه‌ی علمی در نظر گرفت که در آن اسلوب ماتریالیسم دیالکتیک به کار رفته است. ماتریالیسم تاریخی جزء لایتجزای فلسفه‌ی مارکسیستی است. تصور جهان‌بینی مارکسیستی ـ لنینیستی بدون آن امکان‌پذیر نیست.
ماتریالیسم تاریخی فلسفه است، زیرا به مسئله‌ی اساسی فلسفه، یعنی رابطه‌ی ماده با شعور، در انطباق آن با جامعه پاسخ می‌دهد. وحدت ماتریالیسم تاریخی و ماتریالیسم دیالکتیک درست از اینجا ناشی می‌شود که این هر دو به مسئله‌ی اساسی فلسفه، خواه در طبیعت و خواه در جامعه، یکسان پاسخ می‌دهند.
همان‌گونه که در ماتریالیسم دیالکتیک، ماده، وجود و هستی، واقعیتی عینی و مستقل از شعور و ذهن انسان است، در ماتریالیسم تاریخی نیز هستی و وجود اجتماعی دارای خصلتی عینی و مستقل از شعور اجتماعی است. همان‌گونه که در ماتریالیسم دیالکتیک، ماده و هستی مقدم است و شعور، انعکاس آن در مغز انسان است، در ماتریالیسم تاریخی نیز هستی اجتماعی مقدم است و شعور اجتماعی زاییده‌ی آن.
مسئله‌ی رابطه‌ی هستی اجتماعی و شعور اجتماعی، مسئله‌ی اساسی جامعه‌شناسی است و برحسب آنکه بدان چگونه پاسخ داده شود، درک مادی یا درک ایده‌آلیستی تاریخ حاصل می‌گردد.
مقوله‌های ماتریالیسم تاریخی، مانند «هستی اجتماعی» و «شعور اجتماعی»، تنها ادامه‌ی مقوله‌های «ماده» و «شعور» نیستند، بلکه شکل مشخصی از آنها هستند. برای توضیح، مقوله‌ی ماده یا وجود را در طبیعت در نظر می‌گیریم. در ماتریالیسم دیالکتیک، ماده مجموعه‌ی اشیا، پدیده‌ها و مناسبات، یا به عبارت دیگر، هر آن چیزی است که در خارج از شعور انسان و مستقل از آن وجود دارد. اما در جامعه، پدیده‌ها و مناسبات اجتماعی همه مربوط به انسان‌ها هستند؛ انسان‌هایی که از روی شعور و اراده عمل می‌کنند.
به این ترتیب، آیا می‌توان گفت که در جامعه، پدیده‌ها و مناسبات اجتماعی مستقل از شعور انسان‌ها وجود دارند؟ آیا این پدیده‌ها و مناسبات تعیین‌کننده‌ی شعور اجتماعی‌اند یا برعکس، شعور اجتماعی تعیین‌کننده‌ی آن‌هاست؟ چنانکه می‌بینیم، از انطباق ساده‌ی مقوله‌ی «ماده» بر اجتماع نمی‌توان مستقیماً به «هستی اجتماعی» رسید.
ماتریالیسم تاریخی این مشکل را حل کرد، مقوله‌ی «هستی اجتماعی» را آفرید و از میان روابط بغرنج اجتماعی، روابط مادی را بیرون کشید. بنابراین، حکم اساسی ماتریالیسم فلسفی در انطباق بر جامعه، به علت ویژگی‌های جامعه‌ی انسانی، مضمون و محتوای مشخصی پیدا میکند. مقوله‌های «هستی اجتماعی» و «شعور اجتماعی» منعکس‌کننده‌ی تشابه میان طبیعت و جامعه و درعین‌حال، منعکس‌کننده‌ی ویژگی‌های جامعه هستند.
به همین قسم، موضوع جهش از یک کیفیت به کیفیت دیگر، هنگامی که بر جامعه انطباق یابد، شکل مشخص «انقلاب» به خود می‌گیرد؛ یعنی جهش از یک ساخت اقتصادی ـ اجتماعی معین به ساختی مترقی‌تر و تکامل‌یافته‌تر بر اثر مبارزه‌ی حاد طبقاتی. مقوله‌ی «انقلاب اجتماعی» شکل مشخص جهش در انطباق با ویژگی‌های جامعه‌ای است که در آن طبقات آنتاگونیستی در برابر هم موضع گرفته‌اند.
ماتریالیسم تاریخی فلسفه است، باز هم از آن رو که شرط لازم برای غلبه بر محدودیت‌های ماتریالیسم پیش از مارکس را فراهم آورد. پیش از مارکس، درک ماتریالیستی از حدود طبیعت فراتر نمی‌رفت و جامعه را دربر نمی‌گرفت. درک ماتریالیست‌های پیش از مارکس و توضیح آنها از جامعه، ایده‌آلیستی بود. ماتریالیسم پیش از مارکس نمی‌توانست بر سراسر جهان مادی گسترش یابد؛ پدیده‌های اجتماعی در خارج از آن، در دنیای ایده‌آلیسم جای می‌گرفتند. ایجاد ماتریالیسم تاریخی این محدودیت را از میان برداشت، ماتریالیسم را بر سراسر جهان مادی، از جمله بر جامعه، بسط داد و آن را پیگیر و یکنواخت ساخت.
ماتریالیسم تاریخی، سرانجام، بخشی از فلسفه است، زیرا نقش پراتیک و اهمیت فعالیت انسان‌ها را در پیشرفت معرفت و شناخت آشکار ساخت. ماتریالیسم قدیم از حدود توضیح اشیا، پدیده‌ها و پروسه‌های طبیعت، البته با دید ماتریالیستی، فراتر نمی‌رفت؛ به پراتیک توجهی نداشت یا آن را به تجربیات علمی محدود می‌ساخت. ماتریالیسم مارکس اساساً موضوع شناخت را بر پراتیک استوار می‌سازد، فلسفه را وسیله‌ی تغییر انقلابی جهان می‌داند و پراتیک را معیار حقیقت می‌شناسد. ماتریالیسم مارکس، پراتیک را به تجربیات علمی و فنی محدود نمی‌کند، بلکه آن را عامل تغییر طبیعت و جامعه‌ی انسانی می‌شمارد.
به این ترتیب، روشن است که ماتریالیسم دیالکتیک و ماتریالیسم تاریخی با یکدیگر پیوندی ناگسستنی دارند و به‌هیچ‌وجه نمی‌توان این دو را از یکدیگر تفکیک کرد یا منفک دانست.
ماتریالیسم تاریخی نه‌تنها فلسفه است، بلکه اسلوب تحقیق در پدیده‌ها و پروسه‌های اجتماعی برای کشف قوانین و حقایق تازه و راهنمای عمل نیز هست. ماتریالیسم تاریخی تئوری است، علم است، زیرا معرفت به قوانین عام تکامل جامعه را به دست می‌دهد و درست به همین علت که قوانین عام تکامل جامعه را به دست می‌دهد، اسلوب تحقیق نیز هست؛ اسلوبی که به کمک آن می‌توان کلیه‌ی پدیده‌های اجتماعی را به‌طور علمی مورد تحقیق قرار داد و شناخت انسان را از جامعه و قوانین آن بسط و گسترش داد. تئوری و اسلوب تحقیق، دو جهت انفکاک‌ناپذیر ماتریالیسم تاریخی‌اند.
پیدایش ماتریالیسم تاریخی
ماتریالیسم تاریخی در دهه‌ی ۴۰ قرن نوزدهم، توسط دو دانشمند و متفکر بزرگ آلمانی، مارکس و انگلس، پایه‌گذاری شد. پیش از مارکس، در عرصه‌ی تاریخ و در بررسی زندگی جامعه، نظریات ایده‌آلیستی تسلط داشتند. عیب این نظریات در این بود که:
اولاً، مورخان و جامعه‌شناسان در مطالعه‌ی تاریخ، فقط انگیزه‌های فکری انسان‌ها را در نظر می‌گرفتند، بدون آنکه به منشأ این انگیزه‌های فکری بیندیشند. آنها در تحقیقات خود پیگیر نبودند، در سطح پدیده‌ها باقی می‌ماندند و به ماهیت آنها توجه نداشتند.
ثانیاً، آنها جامعه و طبیعت را از یکدیگر جدا می‌کردند و میان آن دو دیواری آهنین می‌کشیدند. آنها توجه نداشتند که جامعه و طبیعت، علیرغم ویژگی‌هایی که جامعه را از طبیعت متمایز می‌سازد، هر دو بخشی از جهان مادی‌اند و جامعه نیز مانند طبیعت، تابع قوانین عینی و مستقل از شعور انسان‌هاست.
ثالثاً، آنها نقش قاطع و تعیین‌کننده‌ی توده‌ها را در ایجاد تاریخ یا نمی‌دیدند یا انکار می‌کردند. در نظر آنها، تاریخ جامعه عبارت بود از تاریخ شاهان و مردان بزرگ. توده‌های خلق نقشی منفعل داشتند و تنها هنگامی به جنبش درمی‌آمدند که شخصیت‌های برجسته‌ای آنها را به حرکت درمی‌آوردند.
این شیوه‌ی تفکر از اینجا ناشی می‌شد که در قرون وسطی، چرخ تاریخ به‌کندی پیش می‌رفت و به همین جهت، امکان نداشت روابط میان حوادث تاریخی و علل بروز این حوادث را دریافت. اما حوادث توفانی اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم که به‌سرعت یکی در پی دیگری رخ می‌دادند، به‌ویژه برچیده شدن بساط سلطنت در فرانسه، این اندیشه را که تاریخ محصول اراده و عمل پادشاهان است، بی‌اعتبار ساخت. همه دریافتند که در ورای اراده‌ی شاه و شخصیت‌های تاریخی، نیروها و عواملی وجود دارند که زندگی اجتماعی را به پیش می‌رانند.
به گفته‌ی انگلس، از زمان پیدایش صنایع بزرگ یا حداقل از تاریخ انعقاد صلح اروپا در سال ۱۸۱۵، در انگلستان بر هیچ‌کس پوشیده نبود که کلیه‌ی مبارزات سیاسی در این کشور بر محور اراده‌ی دو طبقه برای تصرف قدرت سیاسی دور می‌زد: طبقه‌ی اشراف فئودال و طبقه‌ی بورژوازی. در فرانسه نیز بازگشت سلطنت بوربون این حقیقت را بر همه روشن ساخت. از سال ۱۸۳۰ به بعد، پرولتاریا به‌مثابه‌ی طبقه‌ای جدید، شخصیت خود را به عرصه‌ی ظهور رسانید؛ طبقه‌ای که برای تصرف قدرت مبارزه می‌کرد.
بدین ترتیب، «روابط آنچنان ساده گردید که فقط مردانی که عمداً چشمان خود را می‌بستند، می‌توانستند نبینند که نیروی محرک تمام تاریخ معاصر در مبارزه‌ی این سه طبقه‌ی بزرگ و در برخورد منافع آن‌هاست». (انگلس)
بدین ترتیب، ماتریالیسم تاریخی:
از طرفی، محصول تکامل جامعه است؛ محصول واقعیت مشخص جامعه‌ی سرمایه‌داری است؛ جامعه‌ای که در آن پرولتاریا در دهه‌ی ۴۰ قرن نوزدهم، به‌مثابه‌ی نیرویی مستقل و توانا، با مطالبات اقتصادی و سیاسی خود وارد صحنه‌ی تاریخ می‌شود؛ جامعه‌ای که تضادهای آن و به‌ویژه مبارزه‌ی طبقاتی، حدت خاصی می‌یابند.
در این زمینه، عده‌ای از متفکران مترقی بورژوازی، تحت تأثیر وقایع تاریخی و واقعیات، گام‌هایی برداشته بودند که مارکس و انگلس در ایجاد ماتریالیسم تاریخی بر آنها تکیه کردند و از آنها بهره گرفتند.
اقتصاددانان انگلیسی با بررسی سرمایه‌داری در انگلستان به این نتیجه رسیده بودند که کار، پایه‌ی ارزش کالا است و پایه‌ی تقسیم طبقات را باید در اقتصاد جست‌وجو کرد. اما آنها این پایه‌ی اقتصادی را در توزیع می‌دیدند و نه در تولید. در نظر آنها، سود، بهره‌ی مالکانه و مزد، به‌ترتیب پایه‌ی اقتصادی طبقات بورژوازی، مالکان زمین و پرولتاریا بود.
سوسیالیست‌های تخیلی و مورخان فرانسوی و انگلیسی نیز در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ قرن نوزدهم، مبارزه‌ی طبقاتی را نیروی محرک انقلاب انگلستان (در قرن هفدهم) و انقلاب فرانسه (در قرن هجدهم) می‌دانستند. آنها نقش توده‌ها را نیز در ایجاد تاریخ متذکر شدند. اما همه‌ی این اکتشافات هنوز به‌صورت تئوری منسجمی درنیامده بودند، بلکه فقط گام‌هایی بودند که راه را برای درک علمی زندگی اجتماعی و تاریخ هموار می‌کردند.
در زمینه‌ی فلسفه، مارکس و انگلس بر ماتریالیسم، به‌ویژه ماتریالیسم قرن هجدهم فرانسه و ماتریالیسم فویرباخ (در آلمان قرن نوزدهم)، تکیه کردند، معایب و نواقص آن را برطرف ساختند و آن را تکامل بخشیدند. از ماتریالیسم، مسئله‌ی اساسی آن، یعنی رابطه‌ی ماده و شعور را حفظ کردند و در انطباق با شرایط جامعه، مفاهیم «هستی اجتماعی» و «شعور اجتماعی» را پدید آوردند.
«هستی اجتماعی» یعنی زندگی مادی جامعه و قبل از همه، تولید اجتماعی نعم مادی و مناسباتی که در جریان تولید میان انسان‌ها برقرار می‌گردد. بدون تولید، زندگی اجتماعی ممکن نیست و بنابراین، کلید ساختمان و تکامل جامعه در شعور انسان‌ها، در افکار فلسفی، علمی، سیاسی، هنری و... آنها نیست، بلکه در شیوه‌ی تولید نعم مادی است.
چنین بود، به‌طور اجمال، شرایط اجتماعی و مقدمات علمی و فلسفی پیدایش ماتریالیسم تاریخی.
ماتریالیسم تاریخی، مانند ماتریالیسم دیالکتیک، در جامعه‌ی آلمان در اواسط قرن نوزدهم پدید آمد. این نیز تصادفی نبود؛ تصادفی نبود که آلمان مهد ماتریالیسم تاریخی گردید. در دهه‌ی ۴۰ قرن نوزدهم، آلمان در آستانه‌ی انقلاب بورژوا ـ دموکراتیک قرار داشت. اما این انقلاب در شرایطی به‌مراتب رسیده‌تر از انقلاب‌های انگلستان و فرانسه صورت می‌گرفت؛ در شرایطی که سرمایه‌داری و تضادهای آن رشد یافته بود، مبارزه‌ی طبقاتی پرولتاریا با بورژوازی حدت خاصی پیدا کرده بود و پرولتاریا می‌بایست نقش تاریخی مستقلی ایفا کند.
انجام این نقش تاریخی ایجاب می‌کرد که مسائل انقلاب در دستور روز قرار گیرد و تئوری و تاکتیک انقلاب تدوین گردد. مارکس و انگلس، متفکران بزرگ پرولتاریا، به این کار پرداختند و ماتریالیسم تاریخی را به وجود آوردند.
پیدایش ماتریالیسم تاریخی از بزرگ‌ترین دستاوردهای تفکر علمی است؛ نقطه‌ی تحولی انقلابی در علم تاریخ، در درک زندگی اجتماعی و تکامل آن است. بنا بر ماتریالیسم تاریخی، تاریخ جامعه پروسه‌ای است مترقی که از مراحل پست به مدارج عالی تکامل می‌یابد و این تکامل از طریق بروز و حل تضادها در درون جامعه، از طریق مبارزه‌ی طبقاتی، مبارزه‌ی نیروهای نو و مترقی با نیروهای کهنه و ارتجاعی و از طریق انقلاب‌ها صورت می‌گیرد.
بالاخره، از این نکته که ماتریالیسم تاریخی بسط و گسترش مفاهیم و قوانین ماتریالیسم دیالکتیک بر زندگی و تکامل جامعه است، نباید این‌طور نتیجه گرفت که مارکس ابتدا ماتریالیسم دیالکتیک را آفرید و سپس اصول آن را در جامعه به کار بست. مارکس فلسفه‌ی مارکسیسم را به‌مثابه‌ی مجموعه‌ای واحد در یک مرحله ایجاد کرد و در بنای این فلسفه، از تحلیل پدیده‌های اجتماعی و از برخوردهای طبقات و منافع طبقاتی آنها مدد گرفت.
حزبیت ماتریالیسم تاریخی
ماتریالیسم تاریخی را متفکران و ایدئولوگ‌های پرولتاریا پایه‌گذاری کردند و جز این هم نمی‌توانست باشد.
قوانین تکامل اجتماعی، در عمل خود، همیشه با موجودیت و منافع طبقات کهنه و ارتجاعی یا با طبقاتی که دوران خود را پیموده و رو به زوال می‌روند، برخورد پیدا می‌کنند. قوانین تکامل اجتماع، در عمل خود، ناگزیر نظام کهنه و طبقات کهنه را می‌روبند و به‌جای آن، نظام نو و طبقات مترقی را می‌نشانند. البته چنین قوانینی با روحیه‌ی طبقات ارتجاعی و کهنه که به‌هیچ‌وجه قصد ندارند صحنه‌ی تاریخ را رها کنند، سازگار نیستند، زیرا این قوانین به اضمحلال و نابودی آنها حکم می‌دهند. همین امر موجب می‌گردد که آنها به کشف این قوانین علاقه نشان ندهند یا با این قوانین و عملکرد آنها به مقابله برخیزند.تا زمانی که بورژوازی در جامعه نقش مترقی ایفا می‌کرد و برای استقرار نظام نوین و مترقی سرمایه‌داری با طبقه‌ی فئودال و اشراف در مبارزه بود، متفکران آن در زمینه‌ی علوم اجتماعی به اکتشافاتی نائل آمدند و در راه بررسی قوانین تکامل جامعه گام‌هایی برداشتند.ولی همین که به حکم این قوانین معلوم گردید که جامعه‌ی سرمایه‌داری ابدی نیست و باید جای خود را به جامعه‌ی دیگری بسپارد، همین که معلوم گردید که طبقه‌ی انقلابی پرولتاریا گورکن بورژوازی است و بورژوازی باید جای خود را به طبقه‌ی انقلابی پرولتاریا واگذارد، آنگاه بورژوازی و ایدئولوگ‌های آن به نفی و انکار قوانین اجتماعی پرداختند، به‌جای کشف قوانین جامعه و تکامل آن، به تحریف و قلب این قوانین دست زدند، در برابر عملکرد این قوانین سرسختانه به مقابله برخاستند و همواره با تمام نیروهای عظیم خود می‌کوشند از مبارزه‌ی طبقاتی جلوگیری کنند.چنین است منطق بورژوازی و جوهر جامعه‌شناسی آن؛ جز این هم نمی‌تواند باشد.در چنین شرایطی، آن طبقه‌ای به کشف قوانین تکامل جامعه علاقه‌مند است و از تکامل و پیشرفت جامعه و کشف قوانین آن باکی ندارد و حتی قوانین کشف‌شده را برای تسریع جریان تکامل مورد استفاده قرار می‌دهد که در حفظ نظام کهنه ذی‌نفع نیست؛ برعکس، برانداختن آن و جانشین ساختنش با نظامی نو و مترقی به سود اوست. چنین طبقه‌ای در جامعه‌ی سرمایه‌داری، طبقه‌ی کارگر است.بنابراین، جای شگفتی نیست اگر کشف قوانین جامعه و تکامل آن و ایجاد جامعه‌شناسی علمی، تنها به دست متفکران و ایدئولوگ‌های مترقی‌ترین و انقلابی‌ترین طبقه‌ی جامعه، یعنی طبقه‌ی کارگر، توانست جامه‌ی عمل بپوشد.حزبیت ماتریالیسم تاریخی در این است که این علم متعلق به پرولتاریاست، بخشی از جهان‌بینی طبقه‌ی کارگر است و تئوری مبارزه‌ی پرولتاریا و همه‌ی زحمتکشان برای ساختمان و استقرار جامعه‌ی سوسیالیستی و کمونیستی است.تکامل جامعه‌ی سرمایه‌داری جز حرکت به‌سوی سوسیالیسم و کمونیسم نیست. ازاین‌رو، قوانین تکامل جامعه با منافع و آرمان‌های طبقه‌ی کارگر هماهنگی کامل دارند و شناخت کامل این قوانین به وی امکان می‌دهد که از آنها در جهت تحقق منافع و آرمان‌های خویش استفاده کند.از اینجا چنین نتیجه می‌شود که حزبیت ماتریالیسم تاریخی و به‌طور کلی، ایدئولوژی پرولتاریا با علم در انطباق کامل است. حزبیت، ضامن معرفت علمی، معرفت عمیق، عینی، همه‌جانبه و کامل به واقعیت جامعه و قوانین زندگی اجتماعی است.به این ترتیب، طبقه‌ی کارگر جهان‌بینی خود را نمی‌پوشاند، زیرا از کشف حقیقت نمی‌ترسد؛ در تضاد با قوانین و گرایش‌های اجتماعی قرار نمی‌گیرد، زیرا چرخ زمان به سود وی می‌گردد و آینده از آن اوست.تنها ماتریالیسم تاریخی و به‌طور کلی، ایدئولوژی طبقه‌ی کارگر نیست که خصلت طبقاتی و حزبی دارد؛ جهان‌بینی و ایدئولوژی بورژوازی نیز دارای چنین خصلتی است. اما بورژوازی خصلت طبقاتی ایدئولوژی خود را می‌پوشاند، زیرا این ایدئولوژی در خدمت استثمار اکثریت عظیم جامعه به دست اقلیتی است.ایدئولوگ‌های بورژوازی، جامعه‌شناسی بورژوایی را فاقد جنبه‌ی طبقاتی، خارج از طبقات و مافوق طبقات می‌نمایانند. اما هنگامی که سخن بر سر موضوعاتی مانند ارزش اضافی، استثمار، مبارزه‌ی طبقاتی، دولت، حقوق و انقلاب است، چگونه می‌توان درباره‌ی آنها از فقدان خصلت طبقاتی یا حزبی سخن گفت؟ آیا در جامعه‌ی طبقاتی می‌توان انسانی را یافت که مافوق طبقات باشد و در حل این موضوعات، به این یا آن شکل، ذی‌نفع نباشد؟البته از بورژوازی و دیگر طبقات کهنه و ارتجاعی جز این هم نمی‌توان انتظار داشت. ایدئولوژی و جهان‌بینی بورژوایی و از آن جمله، جامعه‌شناسی بورژوایی، دارای خصلت طبقاتی و حزبی است و وظیفه‌ی آن دفاع از موجودیت و منافع این طبقه و دفاع از نظام سرمایه‌داری است. به همین علت است که در تضاد با قوانین تکامل طبیعت و جامعه قرار دارد، به قلب و تحریف قوانین تکامل جامعه می‌پردازد و اصولاً امکان معرفت به قوانین طبیعت و اجتماع را نفی میکند.حزبیت بورژوایی، علم را به دنیای ذهنی‌گری و تحریف واقعیات و در نتیجه، به طرد علم می‌کشاند.ماتریالیسم تاریخی به احزاب طبقه‌ی کارگر امکان می‌دهد که گذشته و حال را بشناسند، واقعیت موجود را به‌درستی دریابند و بر اساس واقعیات، جهت حرکت تحولات جامعه را ببینند و فعالیت خود را در راه صحیح سوق دهند. در این زمینه، وحدت علم با عمل و وحدت تئوری با پراتیک، ستاره‌ی راهنمای کلیه‌ی احزاب کمونیست است.ماتریالیسم تاریخی آنگاه می‌تواند تأثیر انقلابی خود را ببخشد که به پدیده‌های اجتماعی برخورد مشخص تاریخی داشته باشد و از هرگونه برخورد ذهنی و دگماتیک بپرهیزد. فقط برخورد مشخص و تاریخی، برخورد خلاق و عاری از دگماتیسم و ذهنی‌گری است که ماتریالیسم تاریخی را به پیش می‌راند و تکامل می‌بخشد.ماتریالیسم تاریخی در احزاب کارگری، در طبقه‌ی کارگر و کلیه‌ی زحمتکشان این اعتماد راسخ را ایجاد میکند که سرانجام، کار و زحمت بر سرمایه غلبه خواهد کرد، استثمار از جهان رخت برخواهد بست و جامعه‌ی کمونیستی به‌مثابه‌ی جامعه‌ای آزاد، آباد و شکوفا برخواهد خاست.
***
گشت وگذاری درفیسبوک، پاسخ به یک پرسش
پرسش:رفقای زحمتکش حزب کار ایران (توفان)،
با عرض سلام و ارادت،پرسشی در مورد جنگ و کشمکش غرب با روسیه دارم. اکنون، در شرایط بین‌المللی حاکم بر منطقه و جهان و با توجه به رشد تضادهای امپریالیستی، چه تاکتیک و سیاستی می‌تواند منافع ملی و امنیت خلق‌های اروپا را تأمین کند؟ ماهیت جنگ را از طرف روسیه چگونه ارزیابی می‌کنید؟ چرا یک طرف جنگ، یعنی اوکراین، اروپا و آمریکا را محکوم می‌کنید، اما در مورد روسیه چیزی نمی‌گویید؟ چرا نمی‌توان با شعار انقلابی، از طریق انقلاب به این جنگ پاسخ داد؟
با ارادت عباس زمانی (استراسبورگ، فرانسه)
پاسخ:رفیق گرامی،متأسفانه بار دیگر باد جنگ در اروپا می‌وزد. تبلیغات جنگ روانی و نظامی از سوی غرب، تحت رهبری آمریکا، بسیار شدید است. در اوکراین و اطراف آن، همچنان بزرگ‌ترین تمرکز نیروهای مسلح از زمان جنگ جهانی دوم به این سو رو به افزایش است. این وضعیت ناآرام و پرتنش می‌تواند به بروز جنگی منجر شود و به کشورهای دیگر نیز گسترش یابد.
در مناقشه‌ی کنونی، تضادهای میان آمریکا و اروپا از یک سو و روسیه و چین و متحدان این دو بلوک از سوی دیگر، هر روز افزایش می‌یابد. طبیعتاً این مبارزه‌ی مرگ و زندگی، در شرایط بحران اقتصادی آمریکا، بر سر بازارها و حوزه‌های نفوذ اقتصادی و سیاسی، غارت منابع طبیعی، کنترل منابع انرژی، به‌ویژه گاز، صدور سرمایه و حفظ هژمونی آمریکا در نظم قدیم است؛ مبارزه‌ای که در بحبوحه‌ی بحران اقتصادی و همه‌گیری بیماری تشدید شد و به شکاف و بی‌ثباتی بیشتر در روابط بین‌المللی انجامید.
درگیری موجود به‌طور ناگهانی و یک‌شبه به وجود نیامده است. این درگیری طی دهه‌ها، با سیاست جنگی، گسترش ناتو و اتحادیه‌ی اروپا به شرق، تحریم‌ها و تحریکات، تغییر رژیم و درگیری‌های محلی در اوکراین و کودتا در این کشور، مسابقه‌ی تسلیحاتی و استقرار موشک‌ها، ملی‌گرایی تهاجمی، آموزش شبه‌نظامیان فاشیست و ابزاری‌سازی بحران پناهندگان، زمینه‌سازی شده است.
ما می‌گوییم مسبب اصلی این جنگ، امپریالیسم آمریکا و متحد آن، اتحادیه‌ی اروپاست. استراتژی آنها حفظ و تقویت موقعیت هژمونیک خود در جهان است. در نتیجه، سیاست جنگی آمریکا در این راستا قرار دارد:
- تسخیر مناطق و کشورهایی که قبلاً تحت نفوذ روسیه بودند و گنجاندن آنها در ناتو.
- محاصره‌ی نظامی روسیه و تضعیف اقتصادی آن، به‌گونه‌ای که نتواند به‌عنوان بازیگری قدرتمند در عرصه‌ی منطقه‌ای و جهانی نقشی ایفا کند.
تحریک به جنگ علیه روسیه و مسلح کردن دولت نئوفاشیست اوکراین، با هدف تحت فشار گذاشتن روسیه، از سوی آمریکا صورت می‌گیرد. جنگ اوکراین، که اکنون در چهارمین سال آن هستیم، برای نجات دلار در صحنه‌ی رقابت بین‌المللی است و آمریکا برای حفظ هژمونی خود بر جهان و اروپا، از هیچ جنگ و جنایتی دریغ نخواهد کرد.
دلار که پس از جنگ جهانی دوم مبنای مبادلات بین‌المللی قرار گرفت، پس از جنگ اعراب و اسرائیل از فروپاشی نجات یافت و در ادامه، پس از راه‌اندازی جنگ در افغانستان و عراق، دوباره به اوج رسید، اینک برای چندمین بار می‌کوشد با طرح مسئله‌ی جنگ، خود را از سقوط نجات دهد. پس می‌بینید که این امپریالیسم آمریکا و ناتو هستند که به جنگ و تنش دامن می‌زنند و به دنبال تحکیم سرکردگی خود هستند و به‌سادگی به نظم جدید جهانی و دنیای چندقطبی تن نمی‌دهند. در پاسخ به پرسشتان درباره‌ی اینکه در شرایط کنونی چه باید کرد و تاکتیک صحیح کدام است، مختصراً به نکات زیر اشاره می‌کنیم:
اول: باید تأکید شود که ماهیت جنگ از طرف روسیه تدافعی است و این کشور برای حفظ امنیت و تمامیت ارضی خود، ناچار به ورود به جنگ شده است.
دوم: سرنگونی یا تغییر حکومت‌ها در کشورهایی چون روسیه، ایران و ونزوئلا به عهده‌ی مردم همان کشورهاست، نه قوای اشغالگر و متجاوز خارجی و نه تحریکات تروریستی ناتو!
سوم: تاکتیک هر حزب انقلابی و کمونیستی باید بر اساس تحلیل واقعیت‌های ژئوپلیتیک، تغییر و تحولات جهانی و گذار به نظم جدید جهانی تعیین شود.
واقعیت این است که روسیه در شرایط کنونی جهان نمی‌تواند خطر بلافاصله‌ای برای صلح جهانی باشد، بلکه برعکس، این امپریالیسم متجاوز غرب به سرکردگی آمریکاست که با سیاست «نظم نوین جهانی» به میدان آمده و در پی جهانی کردن سرمایه، به هر وسیله‌ای متوسل می‌شود. این امپریالیسم تهدید و خطر مهمی برای صلح جهانی است و به نظم جدید جهانی، یعنی نظم چندقطبی، تن نمی‌دهد. در بحران اوکراین، این آمریکا و دنباله‌رو آن، اروپا، هستند که با تلاش برای گسترش و توسعه‌ی ناتو، به تحریک و میلیتاریسم می‌پردازند. برای ممانعت از جنگ و حفظ صلح در شرایط کنونی، باید نوک حمله را به‌سوی جنگ‌افروزان ناتویی نشانه گرفت و با این تهاجم لجام‌گسیخته مبارزه کرد. مطمئن باشید اگر غرب عدم عضویت اوکراین در ناتو را می‌پذیرفت و در امور داخلی این کشور جولان نمی‌داد، جنگی صورت نمی‌گرفت.
چهارم: در شرایط کنونی، ایجاد جبهه‌ای برای مبارزه با تجاوز، حفظ صلح جهانی و احترام به حقوق ملل، سیاستی مترقی و صحیح است که باید از آن دفاع کرد. اتخاذ این موضع که گویا «امپریالیست، امپریالیست است» یا «ارتجاع، ارتجاع است»، ناشی از تحلیل مشخص از شرایط مشخص نیست.
در پایان، درست است که بگوییم انقلاب به خطر جنگ پایان می‌دهد یا کارگران و خلق‌ها باید قدرت را در دست بگیرند، اما این امری آرمانی و درازمدت است. به‌طور مشخص، امروز باید از توازن قوا حرکت کرد، مردم را به جبهه‌های ضدجنگ و ضد ناتو فراخواند، خواهان انحلال پیمان نظامی جنگ‌افروز ناتو شد و مردم را حول مبارزه‌ی صلح‌خواهانه بسیج کرد. چنین جبهه‌ای بخت بسیج مردم را دارد و شعار تبدیل جنگ امپریالیستی به انقلاب، در شرایط کنونی زودرس است. اگرچه دورنمای احزاب کمونیستی، انقلاب سوسیالیستی است، هنوز راه درازی در پیش داریم.
در پایان تأکید می‌کنیم که غرب به سرکردگی آمریکا در جنگ علیه روسیه شکست خورده است. دست‌وپا زدن آمریکا و تحقیر رئیس‌جمهور دلقک اوکراین توسط دونالد ترامپ، که خواهان برکناری او شده است، نشان از شکست آمریکا در این جنگ دارد؛ اگرچه سودهای کلانی به جیب زده و اتحادیه‌ی اروپا را با فروش نفت و گاز گران‌قیمت دوشیده است.
خلق اوکراین متأسفانه به ابزار دست ناتو تبدیل شده و قربانی اصلی این جنگ است.
برایتان آرزوی موفقیت داریم. به ارتباط خود با ما ادامه دهید.
***
پرسش: آیا فکر نمی‌کنید که عوامل خارجی (امپریالیست‌ها و صهیونیست‌ها) باعث فروپاشی شوروی شده باشند؟ برخی‌ها عوامل درونی را در فروپاشی شوروی مؤثر نمی‌دانند، زیرا نظام اتحاد جماهیر شوروی را، علیرغم انتقادهایی که به آن دارند، تا سال‌های ۱۹۸۹ یا ۱۹۹۰ میلادی سوسیالیستی ارزیابی می‌کنند. بسیار خوشحال می‌شوم که پاسخی درخور توجه برایم ارسال کنید.
کاوه عباس‌پور (انگلیس، اکتبر ۲۰۲۶)
پاسخ:با درود به شما و تشکر از پرسشتان،رفیق گرامی، دیالکتیک به ما می‌آموزد که اشیا و پدیده‌های موجود در جهان مادی که ما را در برگرفته‌اند، همگی دارای تضادهای درونی‌اند و این تضادها، چه در درون و چه در بیرون، با سایر تضادها در مبارزه‌ی دائمی به سر می‌برند. ما شیء و پدیده‌ای نمی‌شناسیم که مملو از تضاد نباشد.
در علم دیالکتیک، تضادهای درونی که در داخل اشیا و پدیده‌ها همواره وجود دارند، عامل تحول، حرکت، تعیین ماهیت و اساس تکامل‌اند. به این جهت، دیالکتیک مارکسیستی حرکت درونی را به‌مثابه‌ی عامل تکامل می‌داند. بر این اساس، باید همیشه ریشه‌ی تحولات را در بطن پدیده جست‌وجو کرد و در درون آن به تجسس پرداخت.
تضادهای درونی سرچشمه‌ی تکامل‌اند، از این جهت که سیما و سرشت پدیده را تعیین می‌کنند. تضادهای خارجی یا تأثیرات خارجی، شرط تحول‌اند و تنها از طریق تأثیر بر تضادهای درونی می‌توانند مؤثر واقع شوند. هیچ عامل خارجی نمی‌تواند ماهیت یک پدیده را عوض کند. تنها تضادهای درونی هستند که سرشت پدیده را تغییر می‌دهند.
اگر عوامل خارجی نقش تعیین‌کننده‌ای در تحول داشتند، آن‌وقت ما باید قید مبارزه‌ی ملت‌ها، خلق‌ها، توده‌ها و طبقات را می‌زدیم و به امپریالیسم خارجی تمکین می‌کردیم.
قانون مبارزه‌ی طبقاتی، قانون تحول اجتماعی است، ولی اگر در کشوری مفروض، امپریالیست‌ها با بمب اتمی یا نوترونی مردم آن کشور را به قتل برسانند، از این امر نتیجه گرفته نمیشود که بمب نوترونی یا اتمی سرچشمه‌ی تکامل بوده و جایگزین مبارزه‌ی طبقاتی در تحولات اجتماعی شده است. سخن بر سر شرایط تکامل طبیعی یک پدیده است.
در تمام جوامع بشری، مبارزه‌ی طبقاتی وجود دارد و بمب اتمی نمی‌تواند ناقض این قانون باشد. خلق‌ها سرانجام در مقیاس جهانی، پیروزی را در آغوش خواهند گرفت و بهره‌کشی انسان از انسان را از بین خواهند برد. ولی از شکست‌های برشمرده در بالا نمی‌توان نتیجه گرفت که مبارزه‌ی مردم بی‌نتیجه است و باید تسلیم عامل قدرتمند خارجی شد تا لگدمالمان نکند.
سرشت حزب کمونیست شوروی با تسلط رویزیونیسم در کنگره‌های بیستم و بیست‌ودوم، در سال‌های پنجاه و شصت میلادی، تغییر کرده و این حزب به حزبی بورژوایی تبدیل شده است؛ امری که به انحطاط سوسیالیسم و فروپاشی تدریجی آن منجر گردیده است.
یک مارکسیست مؤمن، علل این تحول را در عوامل درونی و مبارزه‌ی طبقاتی بر سر کسب قدرت سیاسی و استقرار سوسیالیسم در کشور شوروی جست‌وجو میکند، نه در نقش عوامل خارجی که همیشه می‌توانند وجود داشته باشند.
تجاوز ۱۴ کشور امپریالیستی پس از جنگ جهانی اول به شوروی و تجاوز بورژواهای نازی، به یاری همه‌ی امپریالیست‌ها، به شوروی سوسیالیستی نتوانست ماهیت این کشور شوراها را در زمان رهبری رفیق لنین و رفیق استالین عوض کند. عامل خارجی در این مثال اجتماعی، و نه طبیعی، در مقابل مقاومت و قاطعیت عامل درونی رنگ باخت.
تاریخ را باید بر اساس علم نوشت. تاریخی که بر اساس افسانه‌سرایی و نقش تعیین‌کننده‌ی عوامل خارجی نوشته شود، نه علمی است و نه مارکسیستی. این افسانه‌سرایی‌ها تاریخ نیستند و نه دردی را در دیروز دوا کرده‌اند و نه در امروز دوا خواهند کرد.
حزب ما بارها گفته و تکرار میکند که علت فروپاشی سوسیالیسم در شوروی را باید در تسلط رویزیونیسم، که ایدئولوژی بورژوایی است، و در تغییر ماهیت حزب کمونیست و دولت سوسیالیستی در شوروی جست‌وجو کرد، نه در نفوذ جاسوسان امپریالیسم و صهیونیسم یا ثروتمندی فلان بانکدار و قمارباز امپریالیست.
غربی‌ها از این جاسوسان غنی و زبردست زیاد دارند و هر روز جاسوسانی بهتر از جاسوسان قبلی تربیت می‌کنند. برای ساختمان سوسیالیسم نمیشود در انتظار نابودی سازمان‌های جاسوسی غرب نشست یا آرزو کرد که میلیاردرها دیگر پولی در بساط برای دسیسه‌گری نداشته باشند، نوکر تربیت نکنند، کسی را نخرند و فریب ندهند و...
به این ترتیب، با این تئوری‌های من‌درآوردی و توجیه‌گرانه‌ی رویزیونیستی، تکلیف همه‌ی انقلاب‌ها و مبارزات مردم روشن شده است. همه باید بروند خانه‌نشین شوند یا غنی و زبردست گردند تا انقلاب‌ها پیروز شوند. با این تئوری‌های رویزیونیستی، تکلیف مبارزه‌ی طبقاتی هم یکبار برای همیشه روشن شده است.
حقیقت، ولی، به ما می‌گوید که نباید در مقابل امپریالیسم و رویزیونیسم تسلیم شد، بلکه باید با آنها، به‌عنوان دشمنان کمونیسم، به مبارزه‌ی طبقاتی بی‌امان دست زد. رویزیونیسم دشمن سوسیالیسم و همدست امپریالیسم است و کسی که این را نفهمد، نه می‌تواند برای کمونیسم مبارزه کند و نه می‌تواند بر ضد امپریالیسم مبارزه نماید.
برایتان آرزوی موفقیت می‌کنیم. باز هم برایمان بنویسید.
دست امپریالیسم جنایتکار آمریکا و صهیوفاشیسم اسرائیل ازایران کوتاه باد!
